Lingua Esperantica

E Vicipaedia
Salire ad: navigationem, quaerere
Schlaegel und eisen yellow.svg -2 Latinitas huius rei dubia est. Corrige si potes. Vide {{latinitas}}.
Lingua Esperantica
IPA: / es.pe.ˈɾan.to /
Locutores: inter 100 000 et 2 000 000
Sigla: 1 eo, 2 epo, 3 epo
Fontes Linguae: praecipue linguae Latina, Romanicae et Germanicae; pro rebus phonologicis etiam Linguae Slavicae
Usus: lingua auxiliaris internationalis
Scriptura: Scriptura Latina
Procuratio: Akademio de Esperanto
vexillum linguae Esperanto
Vexillum linguae Esperanto
Titulus artis grammaticae Esperanticae primae (Varsoviae, 1887)

Lingua Esperantica[1][2] sive Zamenhofiana[3][2] est lingua auxiliaris et artificiosa ad colloquium inter gentes confecta, qua homines per orbem terrarum latissime utantur. Haec lingua ad pacem mundi creandam decreta est. Vox Esperanto (participium praesens) ad litteram significat "hominem sperantem", et originem a radice Esperantica esper- ducit (cf. Latine "spero, -are v.; spes n.").

Lingua artificiosa[recensere | fontem recensere]

Nonnulli Esperantistae credunt homines ab antiquissimis temporibus unam linguam communem omnibus aeque intelligibilem desideravisse. Lingua mundana (postea Esperanto appellata) "Doktoro Esperanto", rite Ludovico Lazaro Zamenhof medicus Polonus origine Iudaica linguarum multarum peritus conposuit. Vixit in urbe Białystok, quod oppidum eo tempore in imperio Russico situm erat. In ea urbe, pleraeque linguae vigebant, qua in re Zamenhof animadvertit fontem multarum rixarum. Res istas difficiles putavit solvere posse communis linguae usum, si tale idioma esset quo homines non loco sermonis patrii uti possent sed iuxta sermonem patrium. Anno 1887 artem grammaticam huius linguae primam in lucem proferri iussit, qui liber Varsoviae Russice promulgatus est, nomine ficto auctore Dr. Esperanto praefixo.

Lucrum linguae Esperanticae[recensere | fontem recensere]

Ad primum, lucri linguae maximi momenti est ratio facilitatis, qua commode distinguitur ab omnibus linguis naturalibus et praecipue a Latina, quae eo tempore docti lingua communi, secus auxiliari, loquebantur. Eam ob rem, haud falso, lingua Esperantica nonnumquam "idioma Latinum Populare" (Latino de la demokratio) nuncupatur. Zamenhof artem grammaticam maxime volubilem et ex sedecim tantum regulis mirum in modum finxit.

Verborum Esperanticorum multi radicitus faciliter intelleguntur ab illis, qui iam Latine loqui didicerunt. Radices aliae imprimis linguae Theodiscae, paucae Slavicis et aliis linguis depromptae sunt. Honoratur insuper lingua Graeca quoniam "et" verbo kaj (cf. καί) redditur, pluralia cadunt in litteras -oj (substantivorum) et -aj (adiectivorum; cf. Graece -οι, -αι). Ludovicum Zamenhofium a pueritia inclutum fautor Latinitatis Graecique sermonis fuisse constat.

Historia linguae[recensere | fontem recensere]

Linguae Esperanticae tempus primo maligno vultu excepta est. Imprimis lingua difficillima et minime apta nomine Volapük, paulo antea tamquam sermo ad gentes inter se colloquendas creata, devincenda erat. Saeculo elapso a tyrannis Stalin et Hitler opprimebantur crudelissime fautores Esperanticae linguae. Praeter usus tamque ligamentum inter proletariatum orbis terrarum et remedium linguisticum in Europa Unita, excellit etiam usus oecumenicus Christianorum ad implendum mandatum Iesu Christi "ut omnes unum sint."

Usus hodiernus[recensere | fontem recensere]

Quanquam lingua Esperantica non facta est lingua secunda omnium, ut Zamenhof desiderabat, tamen in toto mundo homines ea loquentes sunt. Et satis multi ad paene omnia facienda (praeter usum publicum), cui lingua utilis - rare tantum in negotiis.[4] Usus gravissimi sunt:

Lingua dicta[recensere | fontem recensere]

Primum memorandi congressus sunt - plurimi pro delectatione, sed nonnulli pro doctrina, pro scientia, pro religione.[5] Maximus congressus est quotannis Universala Kongreso, cui interesse solent plus quam mille hominum.[6] Cetera sunt homines, qui offerunt aliis noctu commorare.[7] Sunt etiam coniuges de diversis gentibus, quibus lingua Esperantica lingua domestica est.

Lingua scripta[recensere | fontem recensere]

Plus quam auditur, lingua Esperantica legitur. Sunt libri commenticii et non-commenticii, periodica.[8] Sed hodie magis magisque grave fit interrete.

Fama[recensere | fontem recensere]

Asteroides 1421 Esperanto et 1462 Zamenhof, annis 1936 et 1938 reperti, ad honorem huius linguae appellati sunt.

Exemplum[recensere | fontem recensere]

Latine, Phaedrus Fabulae 1.24 (verborum ordine mutato) Esperantice Esperantice, interpretatio poetica (Colomani Kalocsay)
Rana rupta et bos La rano, kiu krevis, kaj la bovo La rano kaj la bovo
Inops perit dum vult imitari potentem. Malfortulo pereas, kiam li volas imiti potenculon.

Sur kamprando rano sidis,
grasan bovon ĝi ekvidis.
Ties grandon rigardante,
ekenviis ĝi, kaj vante
sian haŭton ĝi plenblovis,
eĉ pli granda esti provis.
"Ĉu mi dikas pli impone?"
La ranidoj diris: "Ho, ne!"
Ĝi pli streĉas sin, demandas:
"Jen do, kiu nun pli grandas?"
"Ankoraŭ ĉiam nur la bovo!
En furioz’ laŭ tuta povo
ĝi blovege streĉe strebis,
kaj ĝi krevis.

Quondam rana conspexit bovem in prato, Iam rano vidis bovon sur prato
et inflavit pellem rugosam, kaj blove ŝveligis haŭton malglatan
tacta invidia tantae magnitudinis; tuŝite de envio pro tiom da grandeco;
tum interrogavit suos natos, tiam ĝi demandis al siaj idoj
an esset latior bove. ĉu ĝi mem estas pli granda ol bovo.
Illi negaverunt. Ili neis tion.
Rursus intendit cutem maiore nisu, Denove ĝi larĝigis la haŭton kun pli da klopodo
et simili modo quaesivit quis esset maior. kaj sam-maniere volis ekscii, kiu estas la plej granda.
Illi dixerunt, bovem. Ili diris: la bovo.
Novissime indignata, iacuit corpore rupto, Denove furioza, ĝi pereis ĉar la korpo krevis
dum vult inflare esse validius. dum ĝi strebis fariĝi pli dika.

Aliqui modi dicendi[9][recensere | fontem recensere]

Bonan matenon. - Salve. (verbatim "bonum mane [tibi opto]")

Bonan tagon. - Salve. (verbatim "bonum diem")

Bonan vesperon. - Salve. (verbatim "bonum vesperum")

Bonan nokton. - X (verbatim "bonam noctem")

Saluton. - Salve.

Dankon. - Gratias (tibi) (ago).

Ĝis (la) revido. - Revidemur.

Ĝis (la). - Vale., Videmur.

Adiaŭ. - Vale.

Grammatica[recensere | fontem recensere]

Immutabilis grammatica descripsit Fundamentum linguae Esperanticae. Ecce summarium.

Phonetica et orthographia[recensere | fontem recensere]

Quisque sonus habet litteram suam et inverse. Lingua litteris Latinis scribitur, multae e quis ut in lingua Latina classica sonant. j, v, z sonant ita, quod illae litterae in IPA significant. Litterae q, w, x, y absunt. Vocales habent unam tantum longitudinem; sed u potest esse semivocalis, i.e. sine syllaba propria, quod est indicatum "ŭ". Cetera sunt soni [x] (rarus), [ʒ], [ʃ], ĥ, ĵ, ŝ scripti. [ts], [dʒ], [tʃ] ut unus sonus tractantur cum litteris c, ĝ, ĉ.

Morphologia[recensere | fontem recensere]

Natura grammaticae Esperanticae est structuram sententiae monstrare, etiam vocabulis non notis. Cuique parti orationis littera sua est, in quam exit:

pars orationis finis exemplum Latine
nomen o vivo vita
adiectivum a viva vivus
adverbium e vive vive
verbum: infinitivus i vivi vivere
verbum finitum s  :
- praesens as vivas vivo, vivis, vivit, ..., vivunt
- praeteritum is vivis vivebam, vivebas, ...; vixi, vixisti, ...
- futurum os vivos vivam, vives, vivet, ..., vivent

Post o et a sequi potest j indicans pluralem, n indicans accusativum. Praeter nominativum et accusativum casus non sunt, sed praepositiones adhibuntur.

Ceterea est finis -u pro imperativo et volitivo (e.g. ili vivu "ut [ei] vivant") et -us pro conditionale (e.g. se ili vivus 'si viverent'). Cetera tempora et vox passiva participiis cum esti (esse) exprimuntur (ut in aliquis casibus et Latine, e.g.: La domo estis konstruita 'Domus constructus erat'); sed minus frequentia sunt quam in Latina.

Est tabula separata cum vocabulis e.g. kiam 'quando', kiel 'quomodo', tiam 'tum', tiel 'ita'. Ceteris partibus orationis, e.g. praepositionibus, non estas talis finis. Frequenter in consonantem exeunt.

Articulus[recensere | fontem recensere]

In Lingua Esperantica nullus articulus indefinitus et solum unus definitus, la, est qui nec mutat propter personam nec generem nec numerem.

Proprietates vocabulorum[recensere | fontem recensere]

De proprietatibus partium orationis vide sectionem de morphologia

Praefixa et suffixa[recensere | fontem recensere]

Ut multis linguis, et Esperanticae praefixa et suffixa sunt ad vocabula creanda. Sed proprietas est, quod ea ad libitum adhibere licet et eis solis quoque uti. Hae rationes numerum vocabulorum discendorum minuunt. Exempla:

certa certus, -a, -um plugi arare
malcerta incertus, -a, -um plugilo aratrum
granda magnus, -a, -um tranĉi secare
malgranda parvus, -a, -um; verbatim: inmagnus, -a, -um tranĉilo culter; verbatim: sectrum
malo contrarium ilo instrumentum

Numerales[recensere | fontem recensere]

Cardinales sunt: unu (1), du (2), tri (3), kvar (4), kvin (5), ses (6), sep (7), ok (8), naŭ (9), dek (10), cent (100), mil (1000). Cardinales declinabiles non sunt. Alii numeri formantur iunctione simpla numeralum: 538 = kvin'cent tri'dek tri. Ordinales formantur additione 'a' ad cardinales, e.g. unu'a (prima), du'a (secunda), et c. Numeri multiplicationis formantur additione 'obl', e.g. tri'obl'a (triplex). Partes formantur additione 'on', e.g. du'on'o (dimidium), tri'on'o (tertia pars). Numeri distributionis formantur prepositione 'po': po kvin (quibusque quinque). Adverbis littera 'e' donatur: unu'e (primo), du'e (secundo).

Notae[recensere | fontem recensere]

  1. Ephemeris (03-09.07.2005).
  2. 2.0 2.1 Ebbe Vilborg. Norstedts svensk-latinska ordbok. Editio secunda anni 2009.
  3. Lexicon Latinum; pagina 47., Lateinlexikon, Canonico, versio interretialis (pdf) apud www.eclectica.ch.
  4. Omnia cetera auctor ipse cognovit vel invitationes accepit. Cf. etiam paginas interretis memoratas cum singulis usibus
  5. Index (Esperantice): www.eventoj.hu/kalendaro.htm
  6. Jarlibro 2013, p. 29; Universala Esperanto Asocio, Rotterdam
  7. Pasporta Servo (Esperantice)
  8. Exemplum indicis est Katalogo de UEA
  9. Esperanto! - Nyckeln till det internationella språket (Suetice pro "Lingua Esperantica" - Clavis ad linguam universalem"). Editio tertia anni 2008. Liber in lingua Suetica est.

Bibliographia[recensere | fontem recensere]

Verba quae insequuntur vicificanda sunt ut rationibus qualitatis et Latinitatis propositis obtemperent. Quaesumus emenda.
  • Auld, William. La Fenomeno Esperanto ("The Esperanto Phenomenon"). Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, 1988
  • Benoît Philippe: Sprachwandel bei einer Plansprache am Beispiel des Esperanto. Hartung-Gorre, Konstanz 1991.
  • Detlev Blanke: Internationale Plansprachen. Eine Einführung. Akademie-Verlag, Berolini 1985.
  • Detlev Blanke; Sabine Fiedler (ed.): Interlinguistische Beiträge. Zum Wesen und zur Funktion internationaler Plansprachen. Peter Lang, Berlin u. a. 2006. ISBN 3631550243.
  • Umberto Eco La ricerca della lingua perfetta nella cultura europea. Ed. Laterza, Roma-Bari, 1993, Fare l'Europa, ISBN 8842042870.
  • Forster, Peter G. The Esperanto Movement. The Hague: Mouton Publishers, 1982. ISBN 90-279-3399-5.
  • Pierre Janton, L'Espéranto, 4e éd. Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Lutetiae, 1994. ISBN 2130425690.
Res philologicae
  • André Cherpillod, Les Langues agglutinantes et l'espéranto, La Blanchetière, Courgenard, 1989
  • Gledhill, Christopher. The Grammar of Esperanto: A Corpus-Based Description. Ed. 2a. Lincom Europa, 2000. ISBN 3895869619.
  • Hermann Göhl: Ausführliche Sprachlehre des Esperanto. 1932
  • Kalocsay, Kálman y Gaston Waringhien. 1980. Plena Analiza Gramatiko de Esperanto
  • Wells, John. Lingvistikaj aspektoj de Esperanto ("Linguistic aspects of Esperanto"). Second edition. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, 1989
Historia linguae Esperanticae
  • Louis Couturat et Léopold Leau. Histoire de la langue universelle, Hachette, Paris, 1903
  • Forster, Peter. 1981. The Esperanto Movement. New York: Mouton De Gruyter.
  • Janton, Pierre. 1993. Esperanto: Language, Literature, and Community. Albany: State University of New York
  • Ulrich Lins: Die Gefährliche Sprache. Die Verfolgung der Esperantisten unter Hitler und Stalin. Bleicher, Gerlingen / Stuttgart 1988, ISBN 3883500232.
  • Marcus Sikosek: Die neutrale Sprache. Eine politische Geschichte des Esperanto-Weltbundes. Skonpres, Bydgoszcz 2006 (übersetzt von Ziko van Dijk), ISBN 978-83-89962-03-4 (Deutsch, mit einer Zusammenfassungen in Niederländisch und Esperanto).
  • Ziko van Dijk. Sed homoj kun homoj: Universalaj Kongresoj de Esperanto 1905–2005. Rotterdam: UEA, 2005
Lexica
  • PIV: Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto, S.A.T., Paris, 2005
  • André Cherpillod, Konciza Etimologia Vortaro de Esperanto, U.E.A., Rotterdam, 2003.
  • André Cherpillod, Etimologia Vortaro de la propraj nomoj, U.E.A., Rotterdam, 2005.
  • Erich-Dieter Krause: Großes Wörterbuch Esperanto-Deutsch. Buske, Hamburg 1999, ISBN 3875481933.
  • Erich-Dieter Krause: Großes Wörterbuch Deutsch-Esperanto. Buske, Hamburg 2007, ISBN 9783875484663.
Artes grammaticae
  • Eckhard Bick u. a.: Tesi, la testudo. Esperanto-Lehrbuch / Intensa lernolibro. 3. Auflage. EsperantoLand, Berolini 2006.
  • Detlev Blanke, Till Dahlenburg: Konversationsbuch Deutsch-Esperanto. Enzyklopädie, Leipzig 1990. ISBN 3324005086.
  • Butler, Montagu C. 1965/1971. Step by Step in Esperanto. ELNA 1965/1991. ISBN 0939785013.
  • Klaus Dahmann, Thomas Pusch: Esperanto Wort für Wort. Band 56, Kauderwelsch, 1998, ISBN 3-89416-246-5 (Sprachführer mit Grammatik und Wortliste).
  • Jacques Joguin, Parlons espéranto. La langue internationale, L'Harmattan, coll. « Parlons... », Paris, 2004, 2e éd. ISBN 2747503550.
  • Zohra Mraihy et Thierry Saladin. L'Espéranto t.1 : L'essentiel et t.2 : La conversation, t.3 :L'imagier", Aedis, coll. « Petit guide », Vichy, 2005. (ISBN 2842592638, ISBN 2842592646 et ISBN 284259326X.
  • Gaston Waringhien, ABC d'espéranto à l'usage de ceux qui aiment les lettres, 1re éd. Union espérantiste de France, Paris, 1946, 3e éd. l'Harmattan, Paris, 2001. ISBN 2747515648.
  • Dirk Willkommen: Esperanto-Grammatik. Eine Lerner- und Referenzgrammatik. 2. Auflage. Buske, Hamburg 2007, ISBN 3875482441.
Anthologiae
  • Auld, William. 1991. Nova Esperanta Krestomatio. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio. ISBN 9290170433.

Vide etiam[recensere | fontem recensere]

Nexus externi[recensere | fontem recensere]

Commons-logo.svg Vicimedia Communia plura habent quae ad linguam Esperanticam spectant.


Mille Paginae.png


Roman numeral 10000 CC DD.svg