Jump to content

Lingua Legionensis

E Vicipaedia
Lingua Legionensis
Llingua Llïonesa
IPA[ [ʎʝo̝ˈnes] ]
TaxinomiaIndoeuropaea
Italica
Romanica
Romanica occidentalis
Ibero-romanica
Legionensis
LocutoresCirciter 55 000 (anno 2026)[1]
Hodie in Castella et Legio et Lusitania (Bracantia) usurpatur.
Sigla1 roa, 2 roa, 3 roa
Status publicus
OfficialisHispania, Lusitania. Statutum Autonomiae Castellae et Legionis. Charta Europaea linguarum regionis aut minoritatum.
PrivataLegio
LitteraeLitterae Legionenses
ScripturaAbecedarium Latinum
Procuratio
Charta linguistica Paeninsulae Ibericae: color viridis linguam legionensem indicat.
Charta linguistica Paeninsulae Ibericae: Lingua Legionensis (viridis) ut entitas sui iuris.

Lingua Legionensis (Legionense Llïonés et Llingua Llïonesa) est lingua Romanica quae ad ramum Ibero-Romanicum pertinet. In provinciis Legionensi, Zamora, et Salmantica in Hispania, atque in districtu Brigantiensis in Lusitania traditionaliter usurpatur. Tamen, extra districtum Bracantiae, documenta historica indicant sermonem Legionensem in aliis partibus Lusitaniae quae olim ad Regnum Legionense pertinebant floruisse.[2] Lingua Legionensis ex eadem familia ac Catalaunica, Italica, Francogallica, et Vallonica oritur. Una cum Bable Asturiana et Mirandica, gregem linguisticum Legionensem constituit. Lingua Legionensis codice Linguasphere 51-AAA-cc agnoscitur.[3]

Diffusio et influentia

L'influentia? linguae Legionensis non solum in septentrione mansit. Per totum Medium Aevum Hispanicum, expansio Regni Legionensis hunc sermonem ad meridiem\\, in Extremadura, tulit. Secundum Ismael Carmona García linguistam, sermo Extremadurensis oritur ex adventu colonorum Legionensium qui suam linguam culturamque secum tulerunt.[4]

Haec connexio etiam patet in studio varietatis Fala appellatae in provincia Norbae Caesarinae, quam periti quidam subdialectum Legionensem in territorio Extremadurae habent.[5]

Praeterea, lingua Legionensis in alias linguas et dialectos, tam in Paeninsula Iberica quam in America, influxum habuit.[6]

Historia

Lingua Legionensis directe a sermone vulgari Latino derivatur. Non est evolutio Latinitatis classicae (scriptae), sed plebeii sermonis post Imperium Romanum auctum.

Prima documenta

Aevo Medio, sermo Legionensis fuit praecipua et publica lingua Regni Legionensis[7]. In aula regia Legionensi adhibebatur et in documentis administrationis[8] iuridicisque saepissime invenitur, antequam pressio politica sermonis Castellani cresceret.[9][10]

Antiquissimum documentum in lingua Romanica in Peninsula Iberica scriptum est Nodicia de Kesos, anno 959 in monasterio Sanctorum Iusti et Pastoris de Rozuela (prope Ardonem) exaratum.

Sermo Legionensis fuit lingua publica documentorum Legionensium[11] usque ad saeculum XIV, cum a Castellanis gradatim substituta est et tantum ut lingua popularis remansit.[12]

Lingua Legionensis Aevo Medio sese consolidavit cum norma definita[13] pro syntaxi, grammatica et vocabulario, innixa in consensu graphico scriptorum et notariorum.[14] Complura opera et auctores, sicut Antonius Torquemada, magnam vim Legionensem in scriptis suis ostendunt.[15]

Hodie (anno 2026) haec lingua circiter 55000 locutores habet qui eam ut sermonem patrium didicerunt.[16] In magno periculo exstinctionis versatur, defectu plenae agnitionis legitimae et propter assimilationem linguarum vicinarum.

Traditio litteraria et academica in provincia Salmantica

Etsi usus officialis tempore decrevit, lingua Legionensis in cultura permansit. Vestigia gravia in litteris saeculorum XV et XVI inveniuntur, praecipue in fabulis pastoralibus.[17]

Legionensis non solum erat lingua populi, sed etiam creatio litteraria in provincia Salmantica. Saeculis XV et XVI, in theatro Ioannis del Enzina apparet,[18] speciatim in Obra del Entremés et Églogas, ut lingua a Castellana distincta.[19]

Postea, saeculo XVIII, Didacus de Torres Villarroel, Universitati Salmanticae annexus, hanc traditionem perrexit utendo elementis Legionensibus in opere Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte.[20]

Haec praesentia litteraria Salmantica probat linguam Legionensem fuisse sermonem functionalem et culturalem usque ad saecula recentiora.

Evolutio saeculo vicesimo

Ineunte saeculo XX, publicatio operis « Cuentos en dialecto leonés » a Caitano Galán Bardón (1907) fuit gravis eventus pro agnitione linguae.[21] Per totum saeculum XX, studia philologica de hoc sermone, a morphologia usque ad syntaxin, multiplicata sunt.[22]

Territorium lingua Legionense[23] magnas mutationes cognovit.[24] Duae varietates proprias normas evolverunt: Bable (anno 1981) et Mirandica in Lusitania (anno 1999).[25] Lingua Legionensis est fons historicus ex quo Asturiana et Mirandica hodiernae procedunt. Hodie grex Legionensis tres linguas comprehendit: Legionensem ipsam, Mirandicam et Bable Asturianam.

Universitas

Hodie, sermo Legionensis altum gradum agnitionis in universitatibus Europaeis habet. Praeclarum exemplum est investigatio Radulphi (Raúl) Sánchez Prieto, Vice-rectoris Universitatis Salmanticae, qui Legionensem ut linguam autochthonam in regionibus Coimbra Group definivit.[26]

Etiam linguistica comparativa inter Italicam et Legionensem fuit argumentum multarum investigationum in Germania publicatarum, quae demonstrant Legionensem esse systema autonomum usque ad gradum doctoratus studiotum.[27]

Technologia et Modernizatio

Usus sermonis Legionensis in aevo informaticae patet per novas technologias communicationis. Investigatio Abel Pardo Fernández de "Legionense et TIC" (2008) momentum conservationis et diffusionis linguae pro futuro examinat.[28]

Philologia

Investigatio scientifica de lingua Legionensi eius structuram, historiam et statum praesentem definivit.

  • **Analysis historica:** Studia de veteri Legionensi (Altleonesisch) eius contributionem in documentis saeculi XIII ostendunt.[29]
  • **Agnoscitur ut systema proprium** inter linguas Ibericas.[30]
  • **Morphologia et Vocabula:** Grammaticae rationes bene investigatae sunt.[31] Vocabula hodierna quoque bene documentata manent.[32]
  • **Sociolinguistica:** Situs Legionensis cum aliis linguis minoritariis (sicut Frisica septentrionalis) comparatur.

Schola Italica philologiae Romanicae semper locum linguae Legionensi dedit, eam ut ramum autonomum in panorama occidentali agnoscens. Philologi sicut Gerhard Rohlfs et Carolus Tagliavini proprietates phoneticas Legionenses ut antiquam et pretiosam conservationem ad evolutionem Latinitatis intellegendam studuerunt.[33] [34]

In hac prospectiva, philologus Franciscus Avolio conceptum «linguarum sororum» (lingue sorelle) creavit. Legionensis eandem identitatem ac linguae nationales habet, quia eius differentia ex causis politicis historicisque, non linguisticis, oritur.[35]

Status

Lingua Legionensis in gradu regionali in Hispania agnoscitur in Statuto Autonomiae Castellae et Legionis, ubi tutela specifica indicatur: "Legionensis erit obiectum tutelae specificae ab institutis propter peculiarem valorem in patrimonio linguistico Communitatis. Eius tutela, usus et promotio erunt obiectum regulationis."[36]

UNESCO

Secundum normas UNESCO, Legionensis ut lingua autonoma inter linguas Romanicas agnoscitur, sed ut «graviter periclitans» classificatur. Secundum Atlantem Linguarum Periclitantium,[37] hoc significat linguam tantum a senioribus adhiberi. Inclusio Legionensis in hoc Atlante (p. 55, "Leonese") ei tutelam et agnitionem a Hispanica separatam praebet. Haec agnitio gubernationes obligat ad mensuras conservandi hoc patrimonium humanitatis capiendam.[38]

Consilium Europae

Lingua Legionensis a Charta Europaea linguarum regionis aut minoritatum sustinetur. In septima relatione anni 2024 (MIN-LANG (2024)17), Comitatus peritorum Consilii Europae responsum Hispaniae de hoc sermone examinavit.[39]

Consilium Europae meliorationes (↗) in studiis academicis (art. 7.1.h) et in pugna contra discriminationem (art. 7.2) notat. Tamen, Comitatus regressionem (↘) in consideratione necessitatum locutorum et in defectu consilii officialis (art. 7.4) ostendit. De officialitate, relatio dicit Hispaniam nondum (=) obligationes suas de usu linguae in scholis et vita publica implere.[40]

Proprietates scripturae et phoneticae

Lingua Legionensis systema orthographicum per conventionem adhibet, in consensu graphico ex Aevo Medio fundatum. Vestigia historica (graphiae etymologicae aut solutiones archaicae) ad autonomiam linguae affirmandam reperiuntur. Breviter, orthographia Legionensis est «consensus graphicus» non ab una academia impositus, sed per praxim scriptorum natus.

Praecipuae proprietates graphicae quae eam a vicinis distinguunt sunt:

  • **Usus diaeresis (¨):** Ad hiatum signandum et ne vocalis debilis in diphthongis absorbeatur. Hoc nomen linguae definit: Llïonés, llïonesa.
  • **Geminata "nn":** Ad sonum palatalem repraesentandum, contra ñ (Bable, Hispanice) aut nh (Mirandice, Lusitane). Ex: mannana.
  • **Systema /k/ (c, q):** Mantentio systematis Latini scripturae ubi c et q adhibentur.
  • **Infinitivus in "-e":** Conservatio litterae -e finalis in verbis (infinitivi Latini), quod in Asturiano amissum est. Ex: pechare, chovere.
  • **Evolutio "-ct-" in "-ich-":** Grex Latinus -ct- evasit in -ich-, solutio unica contra -it- (Galiciane, Lusitane) aut -ch- (Hispanice). Ex: feichu.
  • **Vocalismus in "-u":** Clausura systematica vocalis finalis in "-u". Ex: annu, fumu.
  • **Palatalizatio in "ch":** Greges pl-, cl-, fl- fiunt ch- (ut in Lusitane), contra ll- (Bable, Hispanice). Ex: chanu, chave.
  • **Diphthongi "ei/ou":** Conservatio diphthongorum quae in aliis sermonibus reductae sunt. Ex: cantóu, veiga.

Articuli

Nomen masculinum aut neutrum formam "-u" adhibet, et plurale femininum semper in "-as" desinit.

Genus et numerusLatineLegionense
Masculinum sing.illumel
Femininum sing.illamla
Neutrum sing.illudlu
Masculinum plur.illoslos
Femininum plur.illaslas

Pronomina

PersonaLatineLegionense
1a (Sing.)egoyou
2a (Sing.)tutu
3a (Sing. masc.)illeél
3a (Sing. fem.)illaeilla
3a (Sing. neut.)illudeillu
1a (Plur. masc.)nosnusoutros
1a (Plur. fem.)nosnusoutras
2a (Plur. masc.)vosvusoutros
2a (Plur. fem.)vosvusoutras
3a (Plur. masc.)illieillos
3a (Plur. fem.)illaeeillas

Vocabularia

LatineLegionenseHispaniceLusitaneItaliceAngliceVallo
annusannuañoanoannoyearan
linguallingualengualíngualingualanguagelingaedje
lignumlleinnaleñalenhalegnafirewoodbos
clavischavellavechavechiavekeyclé
clauderepecharecerrarfecharchiuderecloseclôre
factumfeichuhechofeitofattodonefwait
planumchanullanochãopianoplainplat
filiusfiyuhijofilhofigliosonfi
noxnueichenochenoitenottenightniût
oculusgueyuojoolhoocchioeyeiy

Bibliographia

  1. Asociación de la Llingua Llïonesa El Fueyu (2026)
  2. Cintra, Luís Filipe Lindley. 'Toponymie léonaise au Portugal. La région de Riba-Coa.' Actas y Memorias del V Congreso Internacional de Ciencias Onomásticas, vol. 2, Universitas Salmantica, 1959, pp. 245-257.
  3. 1999/2000 Linguasphere register (Llïonés)
  4. Carmona García, Ismael. El Estremeñu. Revista Hapax IV. 2012.}}
  5. Martín Durán, José Luis. A fala. Un subdialecto leonés en tierras de Extremadura. Editora Regional de Extremadura. 1999.
  6. López de Aberasturi Arregui, Ignacio (1992). «Leonesismos léxicos de carácter migratorio en Andalucía». In: Rafael Cano et al. (eds.), Actas II Congreso Internacional de Historia de la Lengua Española, Matriti: Pabellón de España, I, pp. 179-186.
  7. Barrau-Dihigo, L. (1903): Notes et documents sur l’history du royaume de Leon, 1. Chartes royales léonaises 912—1037. Revue Hispanique, 10 pp. 349–454.
  8. Herrero Ingelmo, J. L. (2022). El leonés medieval entre latín y el romance. Notas léxicas salmantinas. En E. Torre (Coord.), El mapa lingüístico del noroccidente ibérico: contacto, variación y cambio (pp. 149-167). ISBN 978-3-9693910-3-7.
  9. Granda Gutiérrez, G. (1960): Los diptongos descendentes en el dominio románico leonés. Galmés de Fuentes, Á. y. D. C. M. P. Trabajos sobre el dominio románico leonés, II. pp. 19-173. Gredos.
  10. Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.
  11. Koch, S. (2013). Trazas del leonés en documentos tardomedievales de San Pedro de Eslonza. Actas del IX Congreso Internacional de Historia de la Lengua Española. Iberoamericana / Vervuert. ISBN 978-84-8489-899-3.
  12. Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.
  13. Cintra, Luis F. Lindley (1959). A linguagem dos Foros de Castelo Rodrigo. Seu confronto com a dos Foros de Alfaiates, Castelo Bom, Castelo Melhor, Coria, Caceres e Usagre. Contribução para o estudo do leonês e do galego-português do século XIII. Olisipone: Imprensa Nacional / Casa da Moeda (editio 1984).
  14. María Cristina Egido Fernández. El sistema verbal en el romance medieval leonés. Universitas Legionensis, 1996. ISBN 84-7719-551-X.
  15. Lina Rodríguez Cacho. El ámbito leonés en los Coloquios de Torquemada. Tierras de León, Vol. 28, n. 73, 1988, pp. 71-82. ISSN 0495-5773.
  16. Asociación de la lenga leonesa El Fueyu. 2026
  17. López-Morales, H. (1967). Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas.
  18. Encina, Juan del. Teatro completo. Pérez Priego. Madrid: Cátedra, 1991. ISBN 8437610206.
  19. Humberto López Morales. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. 1967
  20. Diego de Torres Villarroel. Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte. Editorial Gredos. 1972.
  21. Galán Bardón, Caitano (1907). Cuentos en dialecto leonés. Imprenta de la viuda e hijos de López.
  22. Millán Urdiales Campos. Sobre la pérdida o conservación de la preposición "de " en leonés. Boletín de la Real Academia Española, 1994, pp. 193-204. ISSN 0210-4822.
  23. Neira Martínez, Jesús (1989). «Las fronteras del leonés». In: Homenaje a Alonso Zamora Vicente, Matriti: Castalia, vol. 2, pp. 215-225.
  24. Cano González, Ana María (1974): Algunos aspectos lingüísticos del habla de Somiedo. Revisión de los límites de los resultados del sufijo latino -oriu/-oria en una zona del dominio románico leonés. Atti XIV Congresso Internazionale di Linguistica e Filologia Romanza II. pp. 235-252.
  25. Azevedo Maia, Clarinda de (1996). Mirandés. Manual de dialectología hispánica. Ariel. pp. 162-163. ISBN 9788434482173
  26. Sánchez Prieto, Raúl (2025): Leonese, Portuguese, Occitan and Low German: Autochthonous invisible languages in Coimbra Group university regions. Peter Lang. pp. 17-35. ISBN 9782875747792
  27. Pardo Fernández, Abel (2011): Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche, Peter Lang, 2011. ISBN 9783631595558.
  28. Pardo Fernández, Abel (2008): El Llïonés y las Tics. Mikroglottika Yearbook. Peter Lang. Frankfurt am Main pp. 109-122. ISBN 9783631580271
  29. Gessner, Emil. "Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen". 1867.
  30. Borrego Nieto, J., "El leonés", in Alvar, M. (Ed.), Manual de dialectología hispánica, Ariel, 1996, pp. 139-158. ISBN 9788434482173
  31. Hanssen, Friedrich Ludwig Christian, Estudios sobre la conjugación Leonesa, 1896.
  32. Le Men Loyer, J., Léxico del leonés actual, Centro de Estudios e Investigación San Isidoro, 2002.
  33. Rohlfs, Gerhard, Estudios sobre el léxico románico, Gredos, 1979.
  34. Tagliavini, Carlo, Le origini delle lingue neolatine, Patron, 1982. ISBN 8855504657
  35. Avolio, Francesco, Lingue e dialetti d'Italia, Carocci, 2009, p. 15. ISBN 9788843052035
  36. Articulus 5 (Ley Orgánica 14/2007, 30 Nov.): El leonés será objeto de protección específica por parte de las instituciones por su particular valor dentro del patrimonio lingüístico de la Comunidad. Su protección, uso y promoción serán objeto de regulación.
  37. Wurm, Stephen A., Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing, UNESCO, Paris, 2001, p. 55. ISBN 9231032550.
  38. Wurm, S. A., Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing, UNESCO, 2001, p. 36. ISBN 9231032550
  39. Consilium Europae. Seventh report of the Committee of Experts. 2024. MIN-LANG (2024)17
  40. Consilium Europae. 2024. MIN-LANG (2024)17

linguae > Indo-europaeae > italicae > Ibero-romanicae > Grex linguisticus Legionensis > Legionensis