Veterum sapientia

Veterum sapientia (subtitulo De Latinitatis studio provehendo) est Constitutio Apostolica a Papa Ioanne XXIII die 22 Februarii 1962 in festo Cathedrae Sancti Petri promulgata, qua linguae Latinae usus, studium, et momentum in Ecclesia Catholica Romana sollemniter vindicantur et praecipiuntur. Documentum, in Actis Apostolicae Sedis (vol. 54, pp. 129–135) editum, in contextum controversiarum de usu Latinae linguae in liturgia et in institutione clericorum incidit, quae ante Concilium Vaticanum II in Ecclesia exarserant. Constitutio tres dotes Latinae linguae doctrinaliter exponit — universalitatem, immutabilitatem, et dignitatem non vulgarem — easque cum natura Ecclesiae Catholicae mire congruere demonstrat. Ad haec adduntur octo praecepta practica de curriculo seminariorum restituendo, de sacris disciplinis Latine tradendis, et de novo Instituto Latinitatis condendo; quibus postea Sacra Congregatio Ordinationes perdetallatas adiunxit. Quamquam summa sollemnitate promulgata — Papa enim documentum super altare confessionis Basilicae Sancti Petri coram cardinalibus et clero Romano subscripsit — Constitutio in praxi celeriter neglecta est, cum Sacrosanctum Concilium (1963) linguas vernaculas in liturgia permisisset et Optatam Totius (1965) strictam obligationem Latine docendi omisisset. Papa Paulus VI anno 1964 motu proprio Studia Latinitatis Pontificium Institutum Altioris Latinitatis condidit, in partialem exsecutionem huius Constitutionis. Iudicia de hoc documento inter se discrepant: Romano Amerio eam ut exemplum paradoxici eventus Concilii descripsit, dum alii praecepta eius nimis rigida et a realitate pastorali saeculi XX aliena esse censuerunt.

Historia et contextus

Antequam Concilium Vaticanum II convocaretur, magna in Ecclesia disputatio exarsit de linguae Latinae usu in liturgia et in institutione clericorum. Cum multi liturgistae et reformatores (praesertim in Europa Septentrionali et America Septentrionali) linguas vernaculas in sacris celebrandis induci vellent, Curia Romana et traditionalistae contra contendebant Latinam linguam esse unitatis et fidei integritatis praesidium necessarium.

Ioannes XXIII, cupiens ut Concilium sub traditionalibus et firmis fundamentis ageretur, hanc Constitutionem promulgavit die 22 Februarii 1962 in festo Cathedrae Sancti Petri ut limites quosdam poneret: dum pastoralis renovatio (aggiornamento) quaerebatur, structuralis et linguistica Ecclesiae Latinae identitas intacta manere debere statuit.

Ut huius rei summum momentum omnibus patefaceret, Papa Constitutionem singulari prorsus ac sollemni ritu promulgavit: coram plus quam quadraginta cardinalibus, universo clero Romano, et ingenti praesulum laicorumque multitudine, eam manu sua super altare confessionis Basilicae Sancti Petri subscripsit.^[1] Secundum memorias Alfonsi Mariae Stickler (qui tunc erat peritus in commissione seminariorum), hoc gestum significabat conservationem Latinae linguae non rem administrativam, sed sacrum officium altari ipsi conexum esse.^[2] Documentum in Actis Apostolicae Sedis (vol. 54, pp. 129–135) editum est^[3] et inter gravissima pontificatus Ioannis XXIII scripta numeratur, quod eo ipso anno editum est quo Concilium Vaticanum II initium sumpsit.^[4]

Doctrina de lingua Latina

In prima parte Constitutionis, Ioannes XXIII sapientiam antiquorum Graecorum et Romanorum (veterum sapientiam) interpretatur ut quandam "praenuntiam auroram" evangelicae veritatis.^[5] Ecclesiae Patres enim in litteris classicis agnoverunt animorum praeparationem ad supernas suscipiendas divitias, quas Christus mortalibus communicavit.

Sequendo doctrinam Papae Pii XI, Constitutione tres demonstrantur linguae Latinae dotes, quae cum Ecclesiae natura mire congruunt:^[6]

Universalis: Cum Ecclesia omnes nationes complexu suo contineat, sermonem requirit qui singulis gentibus se aequabilem praestet, nullius partibus faveat, et omnibus sit grata et amica.
Immutabilis: Linguae recentiores facillime mutantur. Si veritates catholicae iis traderentur, earum vis et sensus non omnibus pateret. Latina autem lingua, iamdiu adversus varietates tuta, fixa est et immobilis, praebens stabilem normam ad quam ceterarum sensus est expendendus.
Non vulgaris: Cum Ecclesia Catholica inter omnes humanas societates dignitate praestet, decet eam uti lingua non vulgari, sed nobilitatis et maiestatis plena.

Praeterea, documentum extollit valorem paedagogicum Latinae linguae, quae ad tenera adulescentium ingenia erudienda et conformanda perquam apposita est, mentis sollertiam acuens et iudicandi potestatem firmans.^[7]

Praecepta et ordinationes

In secunda parte Constitutionis, Papa octo praecepta ad usum Latinae linguae restituendum et promovendum decrevit:^[8]

§ 1-2. De episcoporum officio: Sacrorum antistites et ordinum regularium superiores vigilare debent ut haec praecepta scrupulose observentur, et cavere ne quis contra linguae Latinae usum in disciplinis sacris aut liturgia scribat.
§ 3. De admissione ad studia: Nemo ad philosophicas vel theologicas disciplinas admitti potest, nisi plane perfecteque hac lingua eruditus sit eiusque sit usu praeditus.
§ 4. De curriculo restituendo: In seminariis ubi studium Latinum ob publicarum scholarum leges minutum est, traditicius docendi ordo omnino redintegrari debet.
§ 5. De sacris disciplinis Latine tradendis: Maiores sacraeque disciplinae (theologia dogmatica, moralis, etc.) Latine tradendae sunt, et professores Latine loqui tenentur atque libris textus Latine scriptis uti. Qui hoc facere nequeunt, gradatim sufficiantur a doctoribus idoneis.
§ 6. De Instituto Latinitatis: Mandatur S. Consilio Seminariis Studiorumque Universitatibus praeposito ut Academicum Latinitatis Institutum (quod postea fuit Pontificium Institutum Altioris Latinitatis) condatur, ad linguam excolendam et nova vocabula Latinitatis ingenio consentanea creanda.
§ 7. De lingua Graeca: Quia Latina lingua cum Graeca arte copulatur, sacrorum alumni etiam Graecis litteris imbuendi sunt.
§ 8. De methodo docendi: Eidem S. Consilio mandatur ut accuratus studiorum ordo (ratio studiorum) ad linguam Latinam docendam paretur.

Ad haec exsequenda, die 22 Aprilis 1962 eadem Sacra Congregatio Ordinationes perdetallatas edidit (quae anno academico 1963-1964 vigere debuissent), horas docendi, rationes examinationum, et textus patristicos legendos praescribentes.^[9]

Receptio et eventus

Quamquam documentum summa sollemnitate et auctoritate promulgatum est, in praxi paene statim neglectum et obmutatum est. Multi episcopi et professores (praesertim in Germania, ubi libellus cuiusdam Winninger cum praefatione Episcopi Argentoratensis contra eam editus est) asserebant fieri non posse ut altae theologiae quaestiones studentibus modernis Latine docerentur.^[10]

Concilio Vaticano II eodem anno incepto, attentio praesulum ad liturgicam reformationem et ad pastoralem cum mundo moderno dialogum versa est. Constitutione de Sacra Liturgia Sacrosanctum Concilium (1963) promulgata, usus linguarum vernacularum in liturgia late permissus est, quod mox ad paene completam Latinae linguae exclusionem in missis parochialibus duxit. Decretum de institutione sacerdotali Optatam Totius (1965) tantum breviter monuit ut alumni "eam linguae latinae cognitionem acquirant qua fontes tot scientiarum et Ecclesiae documenta intelligere et usitare possint" (Art. 13), omissa obligatione scholas Latine habendi.

In partialem exsecutionem articuli 6 huius Constitutionis, Papa Paulus VI die 22 Februarii 1964 motu proprio Studia Latinitatis condidit et erexit apud Pontificium Athenaeum Salesianum (nunc Pontificia Università Salesiana) Pontificium Institutum Altioris Latinitatis, quod usque ad hodiernum diem classicis et christianis litteris colendis studet.^[11]

Nihilominus, de-latinizatio Ecclesiae post concilium sensim progressit. Curia Romana ipsa gradatim Italico sermone pro cottidiano labore uti coepit. Anno 2026, novis ordinationibus curialibus editis, constitutum est ut acta administrativa non iam solum Latine, sed etiam aliis linguis scribi possint, terminante ita formali Latinae linguae exclusivitate in administratione Vaticana.

Iudicia et interpretatio

Philosophus et theologus Romano Amerio in opere suo Iota Unum hanc Constitutionem ut clarissimum exemplum "paradoxici eventus Concilii" descripsit. Amerio scripsit ruinam Latinae linguae post Vaticanum II fuisse indicium cuiusdam "autodemolitionis" Ecclesiae ab ipso Paulo VI deploratae:

"Non est in tota historia Ecclesiae alterum exemplum documenti ita sollemniter inculcati, et tam cito ac sine caerimoniis abiecti."^[12]

E contra, defensores reformationis conciliaris arguunt praecepta Veterum Sapientiae fuisse nimis rigida et a realitate pastorali ac paedagogica saeculi XX aliena, et linguas vernaculas evangelizationi et fidelium participationi multo magis prodesse. Pro traditionalistis autem, haec Constitutio manet propheticum magisterii documentum, cuius neglectio ad amissionem praecisionis theologicae et ad crisis identitatis clericalis severe contulit.

Nexus externi

Textus constitutionis (Latine)
Textus constitutionis (Anglice)

Bibliographia

Ioannes PP. XXIII (1962). Constitutio Apostolica 'Veterum Sapientia' de Latinitatis studio provehendo. vol. 54. pp. 129–135
Sacra Congregatio de Seminariis et Studiorum Universitatibus (1962). Ordinationes ad Constitutionem Apostolicam 'Veterum Sapientia' rite exsequendam. vol. 54. pp. 339–368
Paulus PP. VI (1964). Litterae Apostolicae Motu Proprio datae 'Studia latinitatis': Romae conditur Pontificium Institutum Altioris Latinitatis. vol. 56. pp. 225–231
Romano Amerio (1985). Iota Unum: Studio delle variazioni della Chiesa cattolica nel secolo XX. Mediolani & Neapoli
Alfons Maria Stickler (1997). Erinnerungen und Erfahrungen eines Konzilsperitus der Liturgiekommission. Steyr
Celso Morga Iruzubieta (2012). Perché i preti devono studiare il latino: L'importanza di riappropriarsi senza intermediazioni di un'eredità culturale straordinariamente ricca. p. 6
Enrico Dal Covolo (2012). Guide sicure per una strada scoscesa: La lezione dei Padri a cinquant'anni dalla costituzione apostolica 'Veterum sapientia' sullo studio del latino. p. 4

[1] Stickler (1997)

[2] Stickler (1997)

[3] Ioannes XXIII (1962)

[4] Amerio (1985), cap. 3

[5] Ioannes XXIII (1962), n. 1

[6] Ioannes XXIII (1962), n. 4

[7] Morga Iruzubieta (2012)

[8] Ioannes XXIII (1962), n. 11

[9] Sacra Congregatio (1962)

[10] Amerio (1985), cap. 3

[11] Paulus VI (1964)

[12] Amerio (1985), n. 29

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]