Utar contra vitia

Conferatur pagina principalis: Index Carminum Buranorum.

Utar contra vitia
Numerus	CB 42
Auctor	Gualterus de Castellione
Argumenta	Clerus, ethica, ecclesiastical discipline
Lingua	Lingua Latina mediaevalis
← Propter Sion non taceboRoma, tue mentis oblita sanitate →

“Utar contra vitia” est initium carminis a discipulis vagantibus Latine scripti, quod in codice Carminum Buranorum sub numero XLII reperitur.

Textus

Utar contra vitia carmine rebelli.

mel proponunt alii, fel supponunt melli,

pectus subest ferreum deaurate pelli

et leonis spolium induunt aselli.

Disputat cum animo facies rebellis,

mel ab ore profluit, mens est plena fellis;

non est totum melleum, quod est instar mellis,

facies est alia pectoris quam pellis.

Vitium in opere, virtus est in ore,

tegunt picem animi niveo colore,

membra dolent singula capitis dolore

et radici consonat ramus in sapore.

Roma mundi caput est, sed nil capit mundum,

quod pendet a capite, totum est immundum;

trahit enim vitium primum in secundum,

et de fundo redolet, quod est iuxta fundum.

Roma capit singulos et res singulorum,

Romanorum curia non est nisi forum.

ibi sunt venalia iura senatorum,

et solvit contraria copia nummorum.

In hoc consistorio si quis causam regat

suam vel alterius, hoc inprimis legat:

nisi det pecuniam, Roma totum negat;

qui plus dat pecunie, melius allegat.

Romani capitulum habent in decretis,

ut petentes audiant manibus repletis.

dabis, aut non dabitur, petunt, quando petis,

qua mensura seminas, et eadem metis.

Munus et petitio currunt passu pari,

opereris munere, si vis operari;

Tullium ne timeas, si velit causari:

Nummus eloquentia gaudet singolari.

Nummis in hac curia non est qui non vacet;

crux placet, rotunditas et albedo placet;

et cum totum placeat et Romanos placet,

ubi nummus loquitur, et lex omnis tacet.

Si quo grandi munere bene pascas manum,

frustra quis obiceret vel Iustinianum

vel Sanctorum canones, quia tamquam vanum

transeunt has paleas et imbursant granum.

Solam avaritiam Rome nevit Parca:

parcit danti munera, parco non est parca,

nummus est pro numine et pro Marco marca,

et est minus celebris ara quam sit arca.

Cum ad papam veneris, habe pro constanti:

non est locus pauperi, soli favet danti,

vel si munus prestitum non sit aliquanti,

respondet: «hec tibia non est michi tanti.»

Papa, si rem tangimus, nomen habet a re:

quicquid habent alii, solus vult papare,

vel si verbum gallicum vis apocopare,

«paies! paies!» dist li mot, si vis impetrare.

Porta querit, chartula querit, bulla querit,

papa querit, etiam cardinalis querit,

omnes querunt, et si des - si quid uni deerit,

totum mare salsum est, tota causa perit.

Das istis, das aliis, addis dona datis,

et cum satis dederis, querunt ultra satis;

o vos burse turgide, Romam veniatis:

Rome viget physica bursis constipatis.

Predantur marsupium singuli paulatim,

magna, maior, maxima preda fit gradatim.

quid irem per singula? colligam summatim:

omnes bursam strangulant, et exspirat statim.

Bursa tamen Tityi iecur imitatur:

fugit res, ut redeat, perit, ut nascatur.

et hoc pacto loculum Roma depredatur,

ut, cum totum dederit, totus impleatur.

Redeunt a curia capite cornuto;

ima tenet Iupiter, celum habet Pluto,

et accedit dignitas animali bruto

tamquam gemma stercori vel pictura luto.

Divites divitibus dant, ut sumant ibi,

et occurrunt munera relative sibi.

lex est ista celebris, quam fecerunt scribi:

«Si tu michi dederis, ego dabo tibi.»

Descriptio

Hoc carmen satiriсum, celeberrimo poëtae Gualterio de Castillione adscriptum, acerrimam reprehensionem Curiae Romanae et avaritiae ecclesiasticae exhibet. Auctor, utens metaphoris animalium et medicinae, describit quomodo hypocrisis et simonia in urbe Roma dominentur, ubi species externa virtutis interiorem corruptionem tegit.

Argumentum praecipue in potestatem pecuniae (personificatae ut Nummus) vertitur, quae leges, canones Iustiniani et iustitiam ipsam superat. Per ludos verborum (sicut etymologia popularis vocabuli "Papa" a manducando o "papare") et allusiones ad Marcum argenteum, poëta deplorat statum Ecclesiae, ubi pauperes excluduntur et sola munera aditum ad gratiam apostolicam patefaciunt.

Investigatio critica

Hoc carmen, quod Gualterus de Castellione aut saltem eius schola composuisse videtur, acerrimam praebet denuntiationem contra avaritiam venalitatemque Curiae Romanae. Auctor argumentis utitur ex fabulis antiquis haustis, clericos asinis comparans qui leonina pelle se induunt; quae imago, iam ab Aesopo (†267) tradita et ab Aviano repetita, hypocrisiam denotat eorum quorum vultus a corde discrepat. Haec simulatio verba Sallustii in De Catilinae coniuratione (X, 5) plane resonat, ubi scriptor antiquus dicit ambitionem homines falsos fieri cogere et aliud clausum in pectore, aliud in lingua promptum habere.

In carmine totum corpus ecclesiasticum morbo laborare videtur, nam sicut in aliis carminibus (v.g. CB 34, 2) legitur, omnia membra ex capitis dolore patiuntur. Similitudo biblica de radice et ramis ex Epistula ad Romanos (XI, 16) hic invertitur ad statum corruptionis describendum: si enim radix immunda est, rami quoque vitio inquinantur, sicut postea etiam Laurentius Valla in opere De falso credita et ementita Constantini donatione (XXIX, 94) confirmavit. Critica haec ad parodiam iuris et evangelii procedit, ubi mandata divina ad pecuniam vertuntur: sententiae biblicae de mensura reddenda (Lc VI, 38) et de seminante qui metit (II Cor IX, 6) usurpantur ut significent solum eum audiri qui plenis manibus supplicet.

Eloquentia antiqua, cuius symbolum est Cicero, coram pecuniae vi tacet; secundum sententiam ex Ecclesiastico (XIII, 28) desumptam, divite loquente omnes silere coguntur. Iudices vero, qui Corpus Iuris Civilis Iustiniani sequi deberent, leges tamquam paleam inutilem neglegunt, triticum iustitiae spernentes. Poeta ludis verbis utitur ad corruptionem ecclesiae demonstrandam, praeferens marcas (monetam Germanicam) sancto Marco, et etymologiam facetam vocis "papa" fingens. Fatum hominum non iam a Parcis antiquis regi videtur, sed a metallis pretiosis.

Denique conditio mundi per inversionem valorum describitur: per adynaton quoddam, Iuppiter in tartaro clauditur dum Pluto — qui saepe cum Plutu, deo divitiarum, confunditur — in caelo regnat. Reditus a Curia non cum gloria sed cum "cornibus" (quae deum Mithram revocant) fingitur, et res sacrae foedantur sicut margaritae ante porcos missae vel tabulae pictae in luto iacentes. Omnia haec sub regula parodica "do ut des" concluduntur, ubi promissio evangelica "date et dabitur vobis" in merum commercium mutatur.

Investigatio palaeographica musica

In hac investigatione, elementa musica carminis cuius titulus est Utar contra vitia per artem palaeographicam examinantur. Quamvis hoc carmen in manuscripto dicto Carmina Burana (München, BSB, Clm 4660) sine notatione superlineari servetur, structura eius metrica, quae constat in undeviginti vel viginti strophis goliardicis (forma 4×oˋooˋooˋoo–|oˋooˋooˋo), comparationem palaeographicam cum aliis fontibus musicis sicut contrafactis sinit. Investigatio palaeographica indicat hunc metrum communem et regularem aptum fuisse melodiis praeexistentibus, quarum exempla inveniuntur in cantione Gallica Veine pleine de douçour (RS 1970a) et in carmine Apris ai qu'en chantant plour (RS 2010). Hae fontes, in manuscriptis saeculi XIII (sicut London, BL, Arundel 248 vel Paris, BNF, Fr. 846) servati, structuram tendenzialmente litanicam ostendunt, ubi eadem melodia cum paucis variationibus pro quolibet versu repetitur, quod proprium erat strophis goliardicis antiquis.

Palaeographia comparativa horum contrafactorum demonstrat quomodo melodiae ad usum clericorum vagantium accommodatae sint, praesertim cum in codice Arundel 248 nota quaedam pro extensione ultimi versus inveniatur, more qui dicitur cum auctoritas. In aliis codicibus, ut in Parisinis Fr. 847 et N.a.f. 1050, notationis lineamenta ricalcantur super versus carminis, confirmantia naturam rhythmicam trochaicam quae ex tetrametro classico derivatur. Ergo, etsi carmen CB 42 nuda verba praebet, analysis palaeographica aliorum codicum coevorum permittit restitutionem probabilem soni et rhythmi huius invectivae contra curiam Romanam.

Bibliographia

• Rossi, Petrus Victorius, red. (2006 [1989]). Carmina Burana. Testo latino a fronte (8a. ed.). Mediolani: Tascabili Bompiani. ISBN 88-452-5307-4

• Ostendere
• Recensere
• Historiam inspicere

Carmina Burana