Tribus (divisio populi Romani)

E Vicipaedia
Jump to navigation Jump to search
Civis Romanus suffragium ferens in denario anno 63 a.C.n. excuso

Tribus est divisio populi Romani antiqui : tributim enim cives Romani a censoribus censebantur ut tributum penderent[1], tributim dilectus exercituum fiebant, tributim denique suffragia ferebant in comitiis tributis. Initio, ut nomen ipsum indicare videtur[2], tribus tres fuere. Paulatim vero usque ad tertium saeculum a.C.n. numerus earum crevit. Tunc temporis triginta quinque fuerunt nec plures postea factae sunt : quattuor tribubus urbanis opponebantur una et triginta tribus rusticae. Cives, qui in provinciis vel coloniis vitam agebant, et ipsi in unam ex his tribubus inscribebantur, ita ut novi cives, sive liberti sive peregrini civitate donati.

Historia[recensere | fontem recensere]

Regum aetate[recensere | fontem recensere]

Historici Romani tradiderunt primas tribus Romae ethnicas fuisse ac statim a primo rege Romulo institutas[3] : Titienses erant comites Sabini regis Titi Tatii, Ramnenses vel Ramnes Latini Romuli, Luceres Etrusci regis Lucumonis, qui socii Romuli in primo bello Sabino fuerant et in monte Caelio consederunt. Omnis tribus in decem curias dividebatur quae et ipsae plures gentes consociabant. Nonnulli historici moderni censuerunt tria praedicta nomina Etrusca[4] esse nec Romae tribus fuisse ante reges Etruscos. Nihilominus divisio in tribus gentium Italicarum communis fuisse videtur et Umbrice tribus trifu dicitur, quod verbum antiquum, non mutuatum, sonat.

Cum reges Etrusci exercitum potentiorem facere vellent, plebem in civitatem recipere decreverunt, plures ut tributum penderent atque milites fierent. Itaque Servius Tullius (hoc nomen litteris traditum est) quattuor tribus urbanas creasse secundum locum habitationis Quiritium dicitur : Suburanam (vel Succusanam), Palatinam, Esquilinam, Collinam[5] . Fortasse tres posteriores sunt tribus Romuleae, mutato nomine in Latinum, Suburana addita ubi plebs frequentissima erat. Nomina Latina in locum Etruscorum a rege Etrusco imposita vix credi potest : fortasse recentiora sunt.

Consulum aetate[recensere | fontem recensere]

Ineunte republica consulum circa 495 a.C.n.[6], si Tito Livio credimus, septemdecim tribus rusticae additae sunt : in agris enim circa Urbem patricii et duces maiorum gentium terras possidebant et magnas domos cum clientibus suis incolebant. Et comitia tributa tunc creata quae per tribum suffragia ponebant (una tribus = unum suffragium), ubi minores magistratus sine imperio (e.g. tribuni, aediles, quaestores ...) eligebantur necnon leges ferebantur. Ita patricii plebem urbanam facile superabant eo magis quod mox omnes libertos, ubicumque habitabant, in tribus urbanas inscripserunt[7]. Unde certamina per plura saecula duraverunt. Post legem Plautiam Papiriam (89 a.C.n.) quoque magnum certamen ortum est inter Sullanos et Optimates ex una parte, Marianos et populares ex altera, quot et quibus in tribubus novi cives Italici versarentur : multum enim haec res ad praepotentiam in tributis comitiis et conciliis plebis referebat. Itaque Cinna consul postquam anno 87 a.C.n. rerum potitus est in omnes tribus novos cives distribui iussit ita ut in comitiis illorum sufragio praepolleret[8]. Contra victor Sylla priorem statum rerum restituit.

Circa 240 a.C.n.[9] ad numerum triginta quinque tribuum perventum est. Numerus earum semper impar fuit ne, suffragiis duarum sententiarum ex aequo repertis, nihil decerni liceret haereretque actio publica. Unicuique tribui tribunus aerarii praeerat. Qui eiusdem tribus erant tribules vel tribuli dicebantur. Censores civem quendam in aliam tribum transferre poterant vel etiam ob magnam indignitatem tribu movere : qui tribu motus erat "aerarius" dicebatur nec cum tribulibus suis tributum, sed singillatim capitationem aerario pendebat[10].

Imperatorum aetate[recensere | fontem recensere]

Tribubus paulatim novae divisiones successerunt, in primis regiones Italiae Augustae. Praeterea Tiberius comitia abolevit[11]. Itaque tribus praecipue insigne manifestum civitatis Romanae per omne imperium remansit. Post vero constitutionem Antoninianam (212) quae omnibus hominibus liberis (nisi dediticiis) imperium Romanum incolentibus civitatem dedit, tribus nulli usui fuerunt atque mox obsolescunt. Iam mirum fuit tam diu durasse, finibus imperii Romani prolatis, tribus quae agrum Romanum quinti et quarti saeculi a.C.n. dividebant.

Nihilominus in Urbe primo saeculo tribus remansere instar collegiorum, quae iure agere et hereditates accipere poterant[12], agros proprios ad sepulturam possidebant ac praecipue per curatores tribuum (qui tribunis aerarii successerant atque tribubus praeerant) frumentationes gratuitas et annonam plebi urbanae dividebant[13].

Conspectus notarum in titulis.[recensere | fontem recensere]

Per litteras VOL certiores fimus C. Otacilium Oppianum civem Romanum esse e tribu Voltinia. (Titulus in Gallia Narbonensi repertus)

A medio secundo saeculo a.C.n. circiter tribus pars designationis omnis civis Romani erat : itaque in inscriptionibus per primas litteras inter filiationem et cognomen notari solet. Sic enim homines cives Romanos esse sese testabantur.

Urbanae[recensere | fontem recensere]

  • SVB = Suburana vel SVC = Succusana[14]
  • ESQ = Esquilina
  • COL = Collina
  • PAL = Palatina

Rusticae[recensere | fontem recensere]

Secundum Ross Taylor talis erat verus ordo[24] tribuum in censu apud censorem et in comitiis tributis (geographicus, non alphabeticus). Tribus ad cives tantum, id est ad viros pertinebant : nihilominus nonnullae feminae in provinciis (perraro quidem!), tribum aliquam nomini suo adiunxerunt. Et imperatorum aetate filii tribum paternam, tamquam hereditatem, accipere solebant, ubicumque habitarent.

Fontes[recensere | fontem recensere]

  • Cicero, libro secundo de Republica, capitulo octavo
  • Dionysius Halicarnassensis, libro secundo Antiquitatum Romanarum cap.7 necnon libro quarto cap.14.
  • Plutarchus, Vita Romuli capite vicesimo.
  • Titus Livius libro primo Ab Urbe condita, capite 43 necnon II,21 VI,5 VII,15 VIII,17 IX,20 X,9 XXIX,37. Periocha XIX.
  • Varro libro quinto de Lingua latina capitulis 45-55 et 81 et 181.

[A tribu abducta sunt tribunus, tribunal, tribuere, tributum, tribulis... De quo vide etiam Ernout/Meillet Dictionnaire étymologique de la langue latine.]

Nexus interni

Si vis plura legere...[recensere | fontem recensere]

  • Giovanni Forni, Giovanna Maria Forni, Le tribù romane, I Tribules, Romae, G. Bretschneider
  • Giovanni Forni, Le tribù romane. III. 1, Le Pseudo-tribù, Romae, 1985, G. Bretschneider, ISBN 88-7689-085-8
  • JM Lassèrre (2011), La Tribu in Manuel d'épigraphie romaine pp. 114-127.
  • Michaelis Rieger (2007), Tribus und Stadt. Die Entstehung der römischen Wahlbezirke im urbanen und mediterranen Kontext (ca. 750-450 v. Chr.) Gottingae, Vandenhoeck & Ruprecht. ISBN 978-3-89744-237-5
  • Ross Taylor (1960), The voting districts of the Roman Republic, the thirty five urban and rural tribes (Papers and monographs of the American Academy in Rome)

Notae[recensere | fontem recensere]

  1. Usque ad annum 168 a.C.n. : postea populus Romanus immunis fuit.
  2. Confer Graece τρι-φυής ?
  3. De quo dubitat I. Poucet, Recherches sur la légende sabine des origines de Rome, 1967 : 333-410.
  4. Iam Varro LL V,55.
  5. Dion. Hal. IV,14.
  6. Sic Titus Livius II,21. Cf. Dionysius Halicarnassensis VII,64.
  7. Praecipue in Palatina. Titus Livius, Periocha XX. Dion. Hal. Ant. Rom. IV,22,4.
  8. Velleius Paterculus II.20 : cum ita civitas Italiae data esset, ut in octo tribus contribuerentur novi cives ne potentia eorum et multitudo veterum civium dignitatem frangeret plusque possent recepti in beneficium quam auctores benefici, Cinna in omnibus tribubus eos se distributurum pollicitus est: quo nomine ingentem totius Italiae frequentiam in urbem acciverat.
  9. Titus Livius, Periocha 19.
  10. Der Neue Pauly XII,801.
  11. Tacitus, Ann. I,15.
  12. Suetonius Divus Augustus, 101.
  13. Der Neue Pauly XII,801-802.
  14. Quintilianus I,7,29, unde Varro LL V,48 ab editoribus suppletur.
  15. Titus Livius VIII,17
  16. Titus Livius VII,15
  17. Titus Livius IX,20
  18. Titus Livius X,9
  19. Titus Livius VII,15
  20. Titus Livius X,9
  21. Tit. Liv. II,16.
  22. Titus Livius Periocha,19. Quirina et Velina ad Sabinos circa Reate habitantes comprehendendos creatae sunt.
  23. Titus Livius VI,5
  24. Ita Cicero cum "a prima ad ultimam" voluit dicere, dixit : "a Suburana ad Arnensem" (Leg agr II)
AetatesExordiumMonarchiaRes Publica ImperiumRuina et lapsus Imperii Imperium Romanum OccidentaleImperium Byzantinum
ConstitutionesHistoriaAetas regum Res PublicaImperium Romanum
AdministratioSenatusComitia (Curiata, Centuriata, Tributa, Concilia plebis) • Curia HostiliaForumCursus honorumLegatusDuxOfficium PraefectusVigintisexviriLictorMagister militumImperatorPrinceps senatusPontifexAugustusCaesarTetrarchiaProvincia
MagistratusTribunus plebis(Tribuni aerariiTribuni militumTribuni militum consulari potestateTribunus Celerum)QuaestorAedilisPraetorConsulCensorProconsul GubernatorDictatorMagister equitumDecemviri legibus scribundisTribuni militum consulari potestateTriumvirRexInterrex
LegesLex XII TabularumCivis Romanus sumAuctoritasImperiumStatusIudiciaConstitutio AntoninianaEdictum Domitiani de excidendis vineis
SocietasPatriciiPlebsSecessio plebisOrdo EquestrisGensTribusPraenomina Romana antiquaMulieresMatrimoniumServitusLiberti
ExercitusLegio Limes
CulturaCalendariumMedicinaTheatrumArs coquinaria ScholaLitteraeArsMusicaArchitecturaReligio (ExsequiaePersecutionesCultus imperatorius)MythologiaChristianismus in imperio romanoThermaeForumSPQRVestimentaFestae(CarmentaliaFloraliaLemuraliaLupercaliaPariliaSaturnalia)CircusVinumMeretricesLinguae
TechnologiaNumeri RomaniArithmeticaAbacusViae RomanaePontesAquae ductiMetallurgiaCloaca Maxima
OeconomiaAgriculturaMercaturaAerariumNummi
Lingua LatinaArchaicaClassica sive aureaPostclassica sive argenteaSermo vulgarisMediaevalisHumanisticaLingua NeolatinaLingua Latina scientificaLingua Latina EcclesiasticaLinguae Romanicae
Scriptores praecipuiApuleiusCatullusCiceroQuintus Curtius RufusHoratiusIulius CaesarIuvenalisLiviusLucretiusOvidiusPetroniusPlautusGaius Plinius SecundusGaius Plinius Caecilius SecundusPropertiusSallustiusSenecaSuetoniusTacitusVergiliusVitruvius
IndicesAnnalesConsules rei publicae Consules sub principatu electorumDii Graeci cum paribus deis Romanis EtruscisqueDioecesesGentes RomanaeGubernatores provinciarum RomanarumImperatoresOppida et urbesHomines illustriProvinciae(Provinciae Rei PublicaeProvinciae ImperiiProvinciae Imperii DiocletianiTabula successionis provinciarum Romanarum) RegesRegiones Italicae AugustaeAntiquae viae