Roman numeral 10000 CC DD.svg

Scepticismus

E Vicipaedia
Salire ad: navigationem, quaerere
Pyrrho sub procella vectus. Posidonius apud Diogenem Laertium (9.11.68) narrat Pyrrhonem, primum scepticum, cum navis qua vehebatur gravi procella quassaretur, vectoribus sollicitatis ostendisse porcum secure manducantem, exemplar ataraxiae vel tranquillitatis animi. (Pictura a Petrarcameister, qui dicitur, facta.)

Scepticismus[1] (ab adiectivo Graeco σκεπτικός 'deliberabundus') est epistemologiae doctrina, cuius adsectatores negant fieri posse, ut quicquam certe sciri aut iusta opinione concipi possit. In epistemologia enim inquiritur, quid homini credendum sit sive non credendum, quae opiniones iusto iure haberi possint. Itaque scepticorum est negare hominum de aliqua re opiniones iusto iure conceptas esse. Scepticismi genera haec sunt: locale et universale. Scepticismus localis est, cum vera scientia hominis in dubium adducitur, sive negatur fieri posse, ut opiniones de mundo externo, praeteritis, futuris, adfectibus aliorum hominum, Deo, rebus moralibus, etc. iusto iure concipi possint. Quae dubia localia habere sapientis est, nam constat esse res, quas cognoscere nequeamus. Paucissimi autem sunt, qui scepticismum universalem accipere velint, nam sibi contradicere videntur, qui hominem nihil de quaquam re scire posse dicant. Una tantum species scepticismi universalis adprobari potest, scilicet fallibilismus, qui omnes opiniones, quas umquam habeamus, quam incertissimas esse docet: fieri posse, ut falsae sint. Negat igitur fallibilista possibilitatem certitudinis, quamquam sciendi aut iusto iure opinandi facultatem non negat.

Scepticismus scientificus est positio epistemologica eorum, qui veritatem propositorum adeo dubitant, donec eam ratione scientifica probare possint. Nam sceptici scientifici re ipsa incumbunt theoriis palam rescindendis, quas putant falsas esse, atque operam impendunt ingeniis hominum ad cogitationem criticam formandis.

Agnosticismus appellatur opinio sceptica eorum, qui de Dei aliorumque extranaturalium exsistentia in ancipiti opinione versantur.

Apud antiquos[recensere | fontem recensere]

Argumenta sceptica orta sunt saeculo IV a.C.n. ex priorum philosophorum dictis incertitudinem scientiae proferentibus. Pyrrho Eleus (c. 360 – c. 370 a.C.n.) primus scepticus habetur. Nihil umquam scripsit, sed Socratis more vitam suam ad imitandum posuit discipulis, sicut Timoni Phliasio, qui de vita eius librum (nunc iam deperditum) conscripsit.

Sceptici Academici, sicut Arcesilas (c. 315 – c. 241 a.C.n.) et Carneades (c. 213129 a.C.n.), suae doctrinae principia duxerunt a Socrate, qui dixit se ceteris sapientiorem esse, quod ea quae ignoret non arbitretur se nosse.[2] Dicebant enim notitiam sensibus et ratiocinatione datam fidem non facere, nec dari mensura vel iudicandi ratio, qua vera a falsis distingui possint. Idcirco omnibus opinionibus veritatem sive realitatem pertinentibus aliquid incerti inest, nam fieri potest, ut falsae sint. Scientia non est opinio quae semper aut vera aut falsa esse potest, quamvis probabilis sit. Quamquam nihil plane certum esse potest, nihilo minus opiniones probabiles habere possumus. Itaque Academici negare nolebant opiniones iusto iure haberi posse.

Sextus Empiricus, a quo Pyrrhoneorum placita didicimus

Pyrrhonei autem, qui principia sua a Pyrrhone ducebant,[3] modum Academicorum excedentes suadebant, ne opiniones quidem de rebus quae in mundo sunt fingerentur. Quae doctrina Pyrrhoneorum ab Aenesidemo (c. 10040 a.C.n.) duci solet, quamquam ea quae de Pyrrhonismo novimus, ex scriptis Sexti Empirici (c. 175225) comperimus. Sextus enim multis argumentis suadebat, ut ne probabiles quidem opiniones de natura rerum fingerentur, quod cuilibet opinioni contraria opinio, et quidem aeque probabilis, opponi posset. Nam aliqua res visui subiecta dissimilis apparet, sive eminus sive comminus cernitur; sive deorsum sive sursum spectatur; vibratus aëris auribus receptus sonus auditur, in corpore autem ut tactiunculae sentitur, etc. Pyrrhonei, cum, ut ab opinionibus fingendis abstineretur, suaderent, ipsi opinionem normativam protulerunt. Quod quidem parum sibi constare videtur, sed Pyrrhonismus potius modus vivendi erat quam dogmatum collectio. Ex adsensionis retentione (ἐποχή)[4] demum consequi tranquillitatem animi (ἀταραξία).[5] Pyrrhonei argumentis suis id agebant, non ut homines opiniones suas corrigerent, sed ut ab opinionibus plane absisterent. Itaque Sextus pro argumentis de tropis (τρόπος) vel modis loquitur, quibus ab opinionibus abstinere possint.

At sine opinionibus qualis sit vita? Iam Cratylus, adsectator philosophiae Heracliteae, quod incertae essent verborum significationes, loqui destitit.[6] Ratione Pyrrhonea iam ante Pyrrhonem natum se gessisse videtur. Et verum exemplum praebuit ipse Pyrrho, qui nihil cavebat, vehiculis non cedebat inque fossas praecipitabat, adeo ut discipuli in media via aut in fossa iacentem servarent. Attamen dicendum est discipulos illos, cum certa opinione adducti praeceptorem suum servarent, rationem Pyrrhoneam parum observasse. Ad quam vituperationem Aenesidemus abstinentiam opinionum dixit ad philosophiam tantum, non ad vitam cotidianam pertinere.[7] Idem vero de tranquillitate animi dici potest, nam natura humana ratiocinationem doctrinalem superare videtur. Cum enim quondam a cane vexatus expavit Pyrrho, constantiam philosophi dubitantibus "Arduum est" inquit "a natura humana liberari, tamen contendendum est, ne rebus infestis debilitemur."[8]

De scepticismo Cartesiano[recensere | fontem recensere]

Renatus Cartesius, qui scepticismo usus est ad fundamentum veritatis consequendum.

Renatus Cartesius sive René Descartes (15961650), in Meditationibus (1641) ad veritatem eruendam scepticismo usus est, nam notitiam veram pro opinionibus substituere voluit. Credebat enim dubitatione methodica principia opinionum quas haberet labefactari posse. Simul aliquid certi invenire contendebat, in quo scientia institui ac notitia vera poni posset. Ratione sceptica Cartesius sibi persuasit, ut ab omnibus abstineret opinionibus, de quibus vel minimam dubitationem haberet. Arduum quidem fuisset singulas quasque opiniones quas haberet examinare, nam opus infinitum fuisset. Itaque tria argumenta sceptica excogitavit, quibus recta ea adgredi posset principia, in quibus opiniones quas haberet positae essent. Quae argumenta haec sunt: (1) deceptio sensuum, (2) somnia, (3) daemonium malevolum.

Primum ad opiniones sensibus perceptas animum advertit. Putabat enim ea quae omnium certissima habebat per sensus percepta esse. Cum quidem perceptiones sensibiles interdum in dubium vocare posset, sensibus fidem non esse faciendam perspexit. Quamvis non numquam sensibus decipiamur, numquamne sensibus confidere debemus? Etsi rebus minutis proculve positis aliquando decipiamur, concessit Cartesius esse res, de quibus dubitare nequeamus, sicut quod ipse veste matutina indutus in praesenti ad focum sedet inque manu chartam tenet. Hoc tamen monuit:

Quam frequenter vero usitata ista, me hîc esse, toga vestiri, foco assidere, quies nocturna persuadet, cùm tamen positis vestibus jaceo inter strata! Atqui nunc certe vigilantibus oculis intueor hanc chartam, non sopitum est hoc caput quod commoveo, manum istam prudens & sciens extendo & sentio; non tam distincta contingerent dormienti. Quasi scilicet non recorder a similibus etiam cogitationibus me alias in somnis fuisse delusum; quae dum cogito attentius, tam plane video nunquam certis indiciis vigiliam a somno posse distingui, ut obstupescam, & fere hic ipse stupor mihi opinionem somni confirmet.[9]

Quo argumento Cartesius ostendere vult, omnes in sensibus positas opiniones, quamvis certae esse videantur, in dubium vocari posse, nam fieri potest, ut nihilo minus dormientes somniemus, nec ullo modo ea, quae in somniis percipiamus, ab iis, quas vigilantes animadvertamus rebus distinguere possumus. Constat igitur omnes scientias in perceptione sensibili positas, sicut physicam aut anatomiam, incertas et dubiosas esse. Nihil igitur interest, utrum in somniis simus an vigilemus, nam quater dena semper quadraginta sunt, et cubus sex habet latera. Nonne igitur constat mathematicam et geometriam summam facere fidem? At hae quoque artes formales in dubium vocari possunt:

Verumtamen infixa quaedam est meae menti vetus opinio, Deum esse qui potest omnia, & a quo talis, qualis existo, sum creatus. Unde autem scio illum non fecisse ut nulla plane sit terra, nullum coelum, nulla res extensa, nulla figura, nulla magnitudo, nullus locus, & tamen haec omnia non aliter quam nunc mihi videantur existere? Imo etiam, quemadmodum judico interdum alios errare circa ea quae se perfectissime scire arbitrantur, ita ego ut fallar quoties duo & tria simul addo, vel numero quadrati latera, vel si quid aliud facilius fingi potest? At forte noluit Deus ita me decipi, dicitur enim summe bonus; sed si hoc ejus bonitati repugnaret, talem me creasse ut semper fallar, ab eadem etiam videretur esse alienum permittere ut interdum fallar; quod ultimum tamen non potest dici.[10]

Nam fieri potest, ut daemonium quoddam malesuadum dedita opera me induxerit, ut omnes meae de mundo, de corpore, de mathematica, de praeteritis, deque alienis affectibus opiniones nihil nisi errores essent. Quia nullo pacto de his in tuto conlocari possum, omnes opiniones quas habeo in dubium vocandae sunt.

Cartesius, ut primam veritatem indubitabilem invenit, dubitare destitit. Non iam suam exsistentiam dubitare potuit. Nam esse oportet rem cogitantem, vel mentem, quae sensuum testimonium in dubium vocat. Hanc primam veritatem multis in locis repetivit, sicut in Principiis philosophiae (1644):

Sic autem rejicientes illa omnia, de quibus aliquo modo possumus dubitare, ac etiam, falsa esse fingentes, facile quidem, supponimus nullum esse Deum, nullum coelum, nulla corpora; nosque etiam ipsos, non habere manus, nec pedes, nec denique ullum corpus, non autem ideo nos qui talia cogitamus nihil esse: repugnat enim ut putemus id quod cogitat eo ipso tempore quo cogitat non existere. Ac proinde haec cognitio, ego cogito, ergo sum, est omnium prima & certissima, quae cuilibet ordine philosophanti occurrat.[11]

Prima veritas — id est cogito, ergo sum — quomodo intellegenda sit, a multis philosophis disputatur. Ex quo fit, ut Cartesius suam cogitationem suamque exsistentiam certas et indubitabiles arbitraretur? Qua quidem quaestione tortuosa occupari non necesse videtur, nam hic sufficiet de ratione Cartesiana referre. Cartesius, cum igitur rem cogitantem se esse agnovisset suamque exsistentiam indubitabilem perspexisset, examinare volebat, e quo emanaret alicuius rei certitudo vel indubitabilitas. Suam quidem exsistentiam nunc clare et distincte noverat. Itaque arbitrabatur se rationem generalem constituere posse: verum esse quod clare et distincte percipere posset.

Verumtamen Cartesius etiam claras et distinctas perceptiones concessit dubitari posse. Fieri enim potuit, ut a Deo talis ei data esset natura imperfecta, quae etiam in talibus rebus, quae certissimae viderentur, eum in errorem inducere posset. Quam opinionem de Deo fallaci redarguere coepit. Primum, num esset Deus, examinandum censebat. Profectus est ab eo, quod in mente sibi esset cuiusdam perfecti et absoluti species, cuius causam, quippe cum ipse homo imperfectus esset, non intus in animo inveniri arbitrabatur. Itaque causam huius ideae clarae et distinctae statuit Deum esse, ens nullo defectu deminutum. Quoniam igitur Deus fallax esse nequeat, Cartesius vera esse omnia arbitrabatur, quae ipse clare et distincte perciperet: quam veritatem bonitate Dei confirmari. Siquidem bonus Deus sit, certo scimus veras esse etiam res materiales extra mentem sitas, quarum vim et naturam clara et distincta cogitatione complecti possumus.

Iam aequales Cartesium suspicabantur in circulo vitioso versari. Voluit enim a Deo perceptiones claras et distinctas ducere, ex quibus in vicem Deum esse conclusit. Num Cartesius in circulo vitioso versaretur, multum disputatum est.[12] Sed utrum erraverit Cartesius, an non, in medio relinquamus. Restat, ut eius dubitandi rationem breviter tractemus, et, num in epistemologia et philosophia a dubitatione proficiscendum sit, queramus. Quid igitur dubitatione methodica consequi volebat? Quo consilio scepticismo suo usus sit, in commentariis ambigitur. Fieri potest, ut multa et multiplicia consqui vellet.[13] Hoc saltem consequi voluit, ut scientiam in firmis fundamntis poneret. Nam penitus purgandam censuit scientiam, quippe quae prioribus opinionibus in confusionem demersa esset. Itaque reiciendas censuit omnes opiniones, in quibus quid obscuri esset. Quamvis ab erroribus cavere sapientis esse videatur, tamen in scientia nihil prodest omnia, quamvis dubitabilia sint, eodem tempore simulque in dubium vocare. Nam omnibus abiectis opinionibus fieri potest, ut parum remaneat fundamenti, in quo quicquam condi possit. Si veritatem consequi et errores vitare volumus, non est necesse omnes simul opiniones abicere. Etenim praestat opiniones pedetemptim corrigere, ita ut singulas tantum reiciamus opiniones, relictis ceteris, de quibus dubitare opus non sit.

De Davide Hume sceptico[recensere | fontem recensere]

David Hume, qui Cartesiano reiecto scepticismo dubitationes ex investigatione scientifica consequi putabat.

Secundum empiricos Britannicos cognitio ex experientia sensuum fluit. Nihil de mundo cognoscimus nisi ea quae directo sentimus. Itaque fundamenta firma cognitionis ad mundum extraneum pertinentis ex ea exsistunt experientia, quae sensibiliter nostrae ostenditur conscientiae. Quam cognitionem philosophus empiricus explicare debet, quo modo ab his fundamentis duci (aut ad haec fundamenta reduci) possit. Inter empiricos floruit David Hume (17111776) qui placita empiricorum reprehendit improbabiliaque iudicavit. Eadem opera Cartesium vituperavit fundamenta firma scientiae adfectantem, nam ipsi operae erat novam excogitare scientiam, quae ratione empirica naturam humanam pervestigaret. Itaque Hume iusto iure antesignanus epistemologiae naturalis dicitur.

Hume scepticismum ex investigatione scientifica consequi cogitabat: ad dubitationes epistemologicas venire non licere, priusquam scientificae de natura humana opiniones conceptae essent. Quae scepticismi species ad naturalismum epistemologicum refertur, qui in his duobus libris notissimis diserte describitur: A Treatise of Human Nature (1739 - 1740) et An Inquiry Concerninng Human Understanding (1748). In theoria Humeana animi perceptiones divisae sunt in impressiones et ideas, quae validitate et vivacitate inter se differunt. Impressiones enim — sicut animi motus atque ea quae sensibus percipiuntur — validius et vivacius in conscientiam veniunt. Ideae autem impressionum sunt simulacra ieiuna in cogitatione et ratiocinatione praesentia. Ideae sunt igitur elementa conceptualia ex quibus cogitationes exsistunt.


Notae[recensere | fontem recensere]

  1. Axters, S. (1937) Scholastiek lexicon Latijn-Nederlandsch. Antwerpen: Geloofsverdediging.
  2. Plato, Apol. 21d.
  3. Utrum Pyrrhonei re vera principia sua recta a Pyrrhone eiusve discipulis duxerint, an tituli causa trecentis fere annis post ad Pyrrhonem relati sint, ambiguum est.
  4. Cic. Acad. 2.59.
  5. S.Emp. Pyrrhoneae hypotyposes 1.4.8-10.
  6. Arist. Metaph. 1010a10-13.
  7. Diogenes Laertius 9.11.62.
  8. Diogenes Laertius 9.11.66.
  9. Meditationes 1.5.
  10. Meditationes 1.9.
  11. Principia philosophiae 1.7.
  12. Gewirth 1941; Curley 1978; Van Cleve 1979; Murdoch 1999; Della Rocca 2005.
  13. Williams 1983.

Bibliographia[recensere | fontem recensere]

  • Annas, Julia & Barnes, Jonathan (1985) The Modes of Scepticism. Cambridge University Press.
  • Audi, R. (1988) Belief, Justification and Knowledge. Wadsworth.
  • Broughton, Janet (2002) Descartes’s Method of Doubt. Princeton University Press.
  • Burnyeat, Myles (1983) The Skeptical Tradition. University of California Press.
  • Curley, E. M. (1978) Descartes against the Skeptics. Harvard University Press.
  • Della Rocca, Michael (2005) Descartes, the Cartesian Circle, and Epistemology without God, Philosophy and Phenomenological Research 70: 1-33.
  • DeRose, K. & Warfield, T. (ed. 1999) Skepticism: A Contemporary Reader. Oxford University Press.
  • Devillairs, Laurence (2004) Descartes et la connaissance de dieu. Vrin.
  • Gewirth, Alan (1941) The Cartesian Circle, Philosophical Review 50: 368–395.
  • Hankinson, J. (1995) The Sceptics. Routledge.
  • Klein, Peter (2015) Skepticism. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
  • Larmore, Charles (1998) Scepticism. The Cambridge History of Seventeenth-century Philosophy, ed. Daniel Garber % Michael Ayers, 3: 1145–1192. Cambridge University Press.
  • Lennon, Thomas (2003) Huet, Malebranche and the Birth of Skepticism, The Return of Scepticism, ed. Gianni Paganini, 149–165. Kluwer.
  • Loeb, Louis (1998) Sextus, Descartes, Hume, and Peirce: On Securing Settled Doxastic States, Noûs 32: 205-230.
  • Malcolm, N. (1963) Knowledge and Certainty. Prentice-Hall.
  • Murdoch, Dugald (1999) The Cartesian Circle, Philosophical Review 108: 221–244.
  • Owens, David (2000) Scepticisms: Descartes and Hume. Proceedings of the Aristotelian Society 74 Suppl: 119-142.
  • Popkin, Richard (2003) The History of Scepticism from Savonarola to Bayle. Oxford University Press.
  • Pritchard, Duncan (2002) Recnt Work on Radical Skepticism. American Philosophical Quarterly 39: 215-257.
  • Rosenbeg, Jay F. (1998) Descartes’ Skeptical Argument, Logical analysis and History of philosophy 1: 209-232.
  • Russell, Paul (2010) The Riddle of Hume's Treatise: Skepticism, Naturalism, and Irreligion. Oxford University Press.
  • Sosa, Ernast (1997) How to Resolve the Pyrrhonian Problematic: A Lesson from Descartes, Philosophical Studies 85: 229-249.
  • Stanley, J. (2005) Knowledge and Practical Interests. Oxford University Press.
  • Thorbecke, J. R. (1820) Disputatio num quid inter Academicos et Scepticos interfuerit. S. et J. Luchtmans.