Propter Sion non tacebo

Conferatur pagina principalis: Index Carminum Buranorum.

Propter Sion non tacebo
Numerus	CB 41
Auctor	Gualterus de Castellione
Argumenta	Clerus, ethica, ecclesiastical discipline
Lingua	lingua Latina mediaevalis
← Quicquid habes meritiUtar contra vitia →

“Propter Sion non tacebo” est initium carminis a discipulis vagantibus Latine scripti, quod in codice Carminum Buranorum sub numero XLI reperitur.

Textus

Propter Sion non tacebo,

sed ruinas Rome flebo,

quousque iustitia

rursus nobis oriatur

et ut lampas accendatur

iustus in ecclesia.

Sedet vilis et in luto

princeps facta sub tributo;

quod solebam dicere:

Romam esse derelictam,

desolatam et afflictam,

expertus sum opere.

Vidi, vidi caput mundi,

instar maris et profundi

vorax guttur Siculi.

ibi mundi bithalassus,

ibi sorbet aurum Crassus

et argentum seculi.

Ibi latrat Scylla rapax

et Charybdis auri capax

potius quam navium;

ibi cursus galearum

et conflictus piratarum,

id est cardinalium.

Syrtes insunt huic profundo

et Sirenes, toti mundo

minantes naufragium.

os humanum foris patet,

in occulto cordis latet

deforme demonium.

Habes iuxta rationem

bithalassum per Franconem;

quod ne credas frivolum:

ibi duplex mare fervet,

a quo non est qui reservet

sibi valens obolum.

Ibi fluctus colliduntur,

ibi panni submerguntur,

byssus, ostrum, purpure;

ibi mundus deglutitur,

immo totus sepelitur

in Franconis gutture.

Franco nulli miseretur,

nullum sexum reveretur,

nulli parcit sanguini.

omnes illi dona ferunt;

illuc enim ascenderunt

tribus, tribus Domini.

Canes Scylle possunt dici

veritatis inimici,

advocati Curie,

qui latrando falsa fingunt,

mergunt simul et confringunt

carinam pecunie.

Iste probat se legistam,

ille vero decretistam,

inducens Gelasium;

ad probandum questionem

hic intendit actionem

regundorum finium.

Nunc rem sermo prosequatur:

hic Charybdis debacchatur,

id est cancellaria,

ubi nemo gratus gratis

neque datur absque datis

Gratiani gratia.

Plumbum, quod hic informatur,

super aurum dominatur

et massam argenteam;

equitatis phantasia

sedet teste Zacharia

super bullam plumbeam.

Qui sunt Syrtes vel Sirenes?

qui sermone blando lenes

attrahunt byzantium;

spem pretendunt lenitatis,

sed procella parcitatis

supinant marsupium.

Dulci cantu blandiuntur

ut Sirenes, et loquuntur

primo quedam dulcia:

«Frare, ben je te cognosco,

certe nichil a te posco,

nam tu es de Francia.

Terra vestra bene cepit

et benigne nos excepit

in portu concilii.

nostri estis, nostri! cuius?

sacrosancte sedis huius

speciales filii.

Nos peccata relaxamus

et laxatos collocamus

sedibus ethereis.

nos habemus Petri leges

ad ligandos omnes reges

in manicis ferreis.»

Ita dicunt cardinales,

ita solent di carnales

in primis allicere.

sic instillant fel draconis,

et in fine lectionis

cogunt bursam vomere.

Cardinales, ut predixi,

novo iure Crucifixi

vendunt patrimonium.

Petrus foris, intus Nero,

intus lupi, foris vero

sicut agni ovium.

Tales regunt Petri navem,

tales habent eius clavem,

ligandi potentiam.

hi nos docent, sed indocti,

hi nos docent, et nox nocti

indicat scientiam.

In galea sedet una

mundi lues inportuna,

camelos deglutiens.

involuta canopeo

cuncta vorat sicut leo

rapiens et rugiens.

Hic piratis principatur,

Spurius qui nuncupatur,

sedens in insidiis,

ventre grosso, lata cute,

grande monstrum nec virtute

redemptum a vitiis.

Maris huius non est dea

Thetis, mater Achillea,

de qua sepe legimus,

immo mater sterlingorum,

sancta soror loculorum,

quam nos Bursam dicimus.

Hec dum pregnat, ductor ratis

epulatur cum piratis

et amicos reperit;

nam si Bursa detumescit,

surgunt venti, mare crescit,

et carina deperit.

Tunc occurrunt cautes rati,

donec omnes sint privati

tam nummis quam vestibus.

tunc securus fit viator,

quia nudus, et cantator

it coram latronibus.

Qui sunt cautes? ianitores,

per quos, licet seviores

tigribus et beluis,

intrat saccus ere plenus,

pauper autem et egenus

tollitur a ianuis.

Quod si verum placet scribi,

duo tantum portus ibi,

due tantum insule,

ad quas licet applicari

et iacturam reparari

confracte navicule.

Petrus enim Papiensis,

qui electus est Meldensis,

portus recte dicitur.

nam cum mare fluctus tollit,

ipse solus mare mollit,

et ad ipsum fugitur.

Est et ibi maior portus,

fetus ager, florens ortus,

pietatis balsamum:

Alexander ille meus,

meus, inquam, cui det Deus

paradisi thalamum.

Ille fovet litteratos,

cunctos malis incurvatos,

si posset, erigeret.

verus esset cultor Dei,

nisi latus Elisei

Giezi corrumperet.

Sed ne rursus in hoc mari

me contingat naufragari,

dictis finem faciam,

quia, dum securus eo,

ne submergar, ori meo

posui custodiam.

Descriptio

Hoc carmen satira est acerrima, a Gualterio de Castillione composita, quae corruptionem Curiae Romanae et Ecclesiae saeculo XII exeunte deplorat. Auctor metaphoris maritimis et mythologicis utitur (ut Scylla, Charybdis, et Sirenes) ad describendam avaritiam cardinalium et officialium ecclesiasticorum, quos "piratas" et "canes" nominat, qui aurum argentumque totius mundi devorant.

In hoc contextu, Roma non iam caput sanctitatis sed "ruina" et vorago videtur, ubi simonia regnat et ubi iustitia venditur. Tamen, in fine carminis, poeta paucos viros probos laudat, sicut Petrum Papiensem et Alexandrum III papam, qui velut portus salutis in mari vitiorum habentur, quamvis malitia subalternorum (sicut in figura Gezi) etiam eorum bona opera corrumpere possit.

Investigatio critica

Propter Sion non tacebo, a Galtero de Castellione inter annos 1171 et 1175 compositum, acerrimam praebet rursus corruptionem venalitatemque Curiae Romanae satiram, pro evangelica puritate idealis Hierosolymae vindicatam. Propter invectivarum asperitatem, hoc opusculum Medio Aevo maximam consecutum est famam, usque ad Reformationis Protestantium aetatem saepius repetitum. Textus incipit ritu querelae de spiritali Romae occasu, deinde per allegoricas imagines procedit, quas auctor ipse directo explicat, simili modo ac in aliis carminibus (v.g. carmen 123) videtur.

Auctor, vocibus apocalypticis et propheticis utens, Romam olim mundi caput nunc gulam voracem describit, quae aurum et argentum inexplebiliter haurit. Ad vitia curialium exprobranda mythologicae imagines adhibentur: advocati namque cum Scyllae canibus comparantur, dum papalis cancellaria quasi Charybdis depingitur, ubi nihil nisi pretio dato conceditur.

Argumentum ad res gestas illius aetatis spectat, praesertim ad schisma post mortem Hadriani IV ortum et ad concilia sub Alexandro III inter annos 1171 et 1175 habita. Quamvis acriter in morem curialium invehatur, carmen inter Pontificem Maximum (quem litteratorum patronum iudicat) et ministros corruptos aperte distinguit. Denique auctor dolet Ecclesiam in quandam machinam oeconomicam mutatam esse, ubi ius decretalium in locum gratiae successit et legalis ratiocinatio ipsam theologiam vicit.

In primis partibus, Galterus verba Isaiae Prophetae (LXII, 1) resumit ut suum silentium de Sion Hierosolymaque neget, donec iustitia splendeat. Roma autem, olim populosa et gentium domina, nunc sola et tributaria iacet, sicut in Lamentationibus (I, 1) et apud Baruch (IV, 12) legitur, ubi civitas peccatis filiorum desolata ploratur. Auctor affirmat se coram vidisse quae antea cecinerat: post iter Romanum, Galterus veritatem suarum satirarum ipse comprobavit.

Ut sollemnior fiat oratio, poeta propheticis formulis utitur ("Vidi, vidi"), quibus corruptionem describit quasi vortices et monstra marina. Scylla et Charybdis, ex Ovidii Metamorphosibus (XIII, 730-732) sumptae, advocatos et cancellariam papalem significant, dum Syrtes et Sirenes cardinalium vitia adumbrant. In hoc caeno morali, Marcus Licinius Crassus inexplebilem avaritiam personat, cuius in os aurum fusum esse dicitur, sicut Florus rettulit.

Satira deinde ad personas sui temporis vertitur: Francus quidam, regis Alexandri III cubicularius, et alii curiae magistri parodice timentur. Galterus parodiam facit de Psalmis (CXXI, 4) et de evangelico Petri primatu (Mt XVI, 18-19), arguens potestatem ligandi et solvendi nunc in violentiam et vindictam versam esse. Mentio fit Gelasii et Gratiani: si ille decretis disciplinam statuerat, hic ius canonicum in Decreto ordinaverat, sed eorum opera nunc ab advocatis ad iniquitatem detorquentur, quasi "vanum iustitiae phantasma".

Historici eventus schismatis inter Alexandrum III et Victorem IV (1159-1177) quoque tanguntur. Galterus, qui Alexandro III favet, Romanam curiam lupos rapaces sub ovina pelle (Mt VII, 15) vocat, et ecclesiam sicut navem Petri describit quae, proterversa lege, camelos glutit et culices colat. Apparent etiam figurae ut Petrus de Pavia et Spurius quidam (fortasse Callistus III antipapa), dum mundus depingitur ubi nullis virtutibus a vitiis redimi licet, sicut Iuvenalis olim monuerat. Ad extremum, auctor, ritu Psalmistae (XXXVIII, 2), frenum ori suo ponere vult, ne lingua delincat dum impius coram eo consistit.

Bibliographia

• Lehtonen, Th. M. S. (1995). Fortuna, Money, and the Sublunar World: Eleventh-century Ethical Thought as a Paradigm for Late Medieval Moral Philosophy. Helsingiae: Societas Litterarum Finnicarum. ISBN 978-951-717-846-4
• Rossi, Petrus Victorius, red. (2006 [1989]). Carmina Burana. Testo latino a fronte (8a. ed.). Mediolani: Tascabili Bompiani. ISBN 88-452-5307-4

• Ostendere
• Recensere
• Historiam inspicere

Carmina Burana