Fenestra militaris

Fenestra militaris recessu simplici, sub fornice et cum subselliis, milite excubias agente (delineatio a Eug. Viollet-le-Duc, anno 1856)

Fenestra militaris (Francogallice meurtrière) est apertura angusta in muro facta ad hostes observandos atque ad sagittas, veruta aut tela alia emittenda. Huiusmodi fenestrae propria sunt architecturae militaris mediaevalis et ad defensionem activam multum contulerunt.

Formae esse possunt lanceolatae, cruciformes aut rectilineae. Saepius angustae et altae sunt, cum quodam interiore recessu qui Francogallice ébrasement appellatur (Latine interdum ebrasamentum vocatur), amplo ad campum visus augendum. Ex his formis derivantur species variae: archera (ad arcum), arbalistraria (ad arbalistam), archera-canoniaria (ad arcum et sclopetum), canoniaria (ad tormenta ignivoma).

Iam antiquis temporibus aperturae defensivae nota erant: Archimedes ipse fertur usus esse simili artificio Syracusis anno 213 a.C.n. In Graecia antiqua et per totum Imperium Romanum moenibus tales fenestrae reperiuntur. In medio aevo multiplicatae sunt, praesertim saeculis XIII–XIV, atque ad nova tormenta ignivoma saeculo XV accommodatae.

In castellis Iaponicis quoque reperiuntur, variae formae (triangularis, quadrata, rotunda), eodem fere usu quo in castellis occidentalibus.

Fenestra militaris cruciformis (delineatio a Eug. Viollet-le-Duc, anno 1856).

Archera

Archera simplicissima atque antiquissima fenestrarum militarium est. Apertura eius sagittaria est verticalis, angusta et alta. Recessus esse potest simplex, cum fornice, aut ad deorsum directus (plongée). Sed parum commode erat simul rimam et hostem spectare, unde ortae sunt multae innovationes ab anno 1250: recessus brevior factus est, saepe additis fornicibus qui libertatem motus sagittarii augent; interdum duplicatur ut arma melius ab hoste occultentur. Saepe etiam rima verticalis originaria una vel pluribus rimis transversis augetur: hae sunt archerae cruciformes duplicibus, triplicibus aut multiplicibus crucellis instructae, quae meliorem custodiam praebent atque iaculationem facilitant. Denique rima interdum extremitate dilatata instruitur, quo fundamenta moenium facilius observentur atque defendantur: hae appellantur archerae in forma stapedis triangulae vel semicircularis, item in forma ligonis vel remi.

Arbalistraria

Arbalistraria est apertura sagittaria late recessu interiore dilatata, destinata ad iactum arbalistae, cuius arcus plerumque horizontaliter tenetur. Fere semper cruciformis est, ut campum iaculationis quam latissimum praebeat.

Archera-canoniaria in muro munitionis urbis Stampensis perforata (photographia anni 2004).

Canoniaria

Canoniaria est genus fenestrae militaris quod exortum est post inventa tormenta ignivoma, id est a saeculo XIV. Tunc saepe archera deorsum dilatata est, ut telorum ignivomorum iactus permitteretur. Inde distinctae sunt species: arquebusiaria ad sclopum arquebusam apta, culeuvriniaria ad culeuvrinas, bombardaria ad bombardas manuales.

Postquam initio simpliciter ita accommodatae et renovatae sunt, ab anno circiter 1450 archerae omnino substitutae sunt a canoniariis. Forma fenestrarum tum variabat secundum directionem iactus, eius distantiam et custodis defensionem: esse poterant rectangulares, ovoideae aut circulares (truae appellatae sunt, Francogallice louches). Saeculo XV saepe foris dilatabantur ad angulum iaculationis augendum atque interdum denticulis (redentibus) instruebantur.

Fenestra militaris in cardine globoso mobilis, in recessu facta qui solum os sclopeti automati MAC 24/29 periscopio instructi ostendit (munimentum La Ferté in Linea Maginot, anno 1935).

Moderna^?

In propugnaculis recentioribus, fenestrae militares formam capere possunt aperturae late patulae horizontalis, quo facilius telis gravibus iaculentur et latum campi angulum tegant. Possunt etiam, contra, ad minimum reduci, ita ut sola fere os tormenti ignivomi in cardine globoso montati appareat, dum custodia et directio visus per instrumentum periscopicum fiunt.

Nexus externi

Vicimedia Communia plura habent quae ad Fenestras militares spectant (Embrasures, Arrowslits).